Naša Crna Gora je lijepa i vjerovatno jedno od rijetkih odredišta na svijetu gdje u isto vrijeme možete plivati u toplom Jadranskom moru i skijati na padinama udaljenim tek nešto više od sata hoda, uživajući u njenim raznolikim predjelima. Na ovom draguljaru zaleđa Boko-kotorskog zaliva snijeg ostaje sve do kraja maja, zahvaljujući najvećoj količini padavina u zimskom dijelu godine u Evropi, koja uzrokuje gust snježni pokrivač u visokim dijelovima masiva.

Pored prirodnih kontrasta, postoje i fascinantni civilizacijski, počevši od morske obale pa sve do planinskih vrhova, tako da je masiv Orjena idealno odredište za aktivan godišnji odmor – planinske šetnje, alpinizam i naučna posmatranja.

Orjen je dobio svoju prvu uređenu planinsku stazu krajem 19. vijeka, za vrijeme vladavine Austro-Ugarske Monarhije, kada se austrougarski prijestolonasljednik, princ Rudolf, lično popeo na glavni vrh tokom svoje ture kroz ovaj dio Carstva. Austro-Ugarska se vezuje i za izgradnju niza utvrđenja i izvrsnih kolskih puteva, remek-djela građevinskog umijeća tog vremena. Činjenica da se još uvijek koriste, bez ikakvog održavanja ili izmjena, mnogo govori o kvaliteti tih puteva. Kada posjetite Orjen, svakako biste trebali obići Crkvice, mjesto na kojem se nalazila velika austrougarska kasarna sa pratećim utvrđenjima na istaknutim brdima u tom kraju. Domaća tradicionalna arhitektura je, naravno, daleko skromnija i rustičnija, a njena očuvana izvornost i jednostavnost valjan su razlog za posjetu selima Kruševice, Mokrine, Kameno, Žlijeb i Bunovići Ubli u toj podoblasti. Glavni građevinski materijal je kamen, koji se često koristi čak i za pokrivanje krovova.

Orjen je, kao malo koje mjesto na svijetu, pun speleoloških objekata, jama i pećina, te predstavlja pravi raj za speleologe, koji procjenjuju da ih u masivu čeka još nekoliko decenija istraživačkog rada. Orjen je i omiljeno planinarsko odredište, prije svega zbog Zubačkog kabla, koji je ujedno i najviša tačka na istočnoj obali Jadrana.

Drugo odredište koje planinari rado posjećuju jeste Subra, planina za koju se vezuje nekoliko epiteta: njen vrh je najbolji vidikovac u masivu, Subrin amfiteatar poznat je po najzanimljivijem detalju primorskih Dinarida, a Subrine visoravni jedan su od najimpresivnijih primjera kraškog mikroreljefa na svijetu.

Subrin amfiteatar je najraznovrsniji alpinistički teren na Orjenu, prava poslastica za ljubitelje ovog ekstremnog sporta. Južni, najisturenij dijelovi masiva, u neposrednom zaleđu Boke, sve se više koriste za paraglajding. Izletnici i planinari rado posjećuju Vrbanj, koji je tokom proteklih decenija dobio sadržaje lokalnog izletničkog centra. Kameno polje sa planinarskim domom Za Vratlo neizostavno je odredište južnog dijela masiva. Pored Subre, postoji nekoliko vrhova sa izvrsnim pogledom na zaliv i otvoreno more. Najčešće polazne tačke za Subru su iz planinarskog doma Za Vratlo (1160 m). Dom je skladan kameni objekat sa kapacitetom od 50 kreveta. Budući da zgrada nije uz put, sačuvala je mir i istinski planinski duh. Već kod doma pažnju privlači dominantni goli kupolasti vrh Subre, koji se vidi na zapadu. Prvi dio staze vodi kroz valovito Kameno polje i Duboki do, do katunskog naselja Kameno, tako da od njegovog ruba, u podnožju Subre, počinje strm uspon. Cijela Subra predstavlja izuzetan mozaik speleoloških objekata i teško je pronaći drugo mjesto na zemaljskoj kugli gdje su jame toliko česte da je pod vama više praznog prostora nego stijene po kojoj hodate! Neke od jama na visoravnima imaju svoju historiju, mnogo dužu od vremena njihovog naučnog istraživanja. Iz Dragove jame (minus 46 m) stanovnici Kamenog su vadili led i prodavali ga, snabdijevajući hercegovačke krčme i prve hotele davno prije nego što je izumljen frižider. Kada se suočite sa tako lijepim, a istovremeno zastrašujućim okruženjem, čovjek može osjetiti svu moć prirode i njene iskonske stvaralačke sile. Subra je, daleko od svake ljudske djelatnosti, sačuvala svoju izvornost, što je rijetkost za bilo koju planinu danas, a put do njenog vrha, kao i cijeli masiv Orjena, nudi prizore sa kojih nije lako skinuti pogled: žljebove, vrtače, prolaze i nadvise, sve isprepletano munikom (endemskom vrstom drveta), koja je, ko zna kako, uspjela da svojim korijenjem prodre kroz ovaj goli, sivi kamen. Nakon pola sata napornog penjanja, staza izbija na vrh Subre na 1679 metara. Nije najviša tačka masiva Orjena, ali je svakako najpoznatija. Svoju slavu duguje predivnom pogledu koji se proteže od centralne Albanije, preko cijele Crne Gore, sa dominantnim vrhovima Lovćena, Prokletija i Durmitora, preko hercegovačkih planina i Popovog polja, sve do južne Dalmacije i njenih ostrva, a kada je vedrina na samoj liniji gdje se more i nebo spajaju, kao najudaljeniju tačku možete vidjeti čak i Lastovo. Odlazak na vrh zimi, pod debelim slojem snijega, posebno je iskustvo, ali i privilegija tek nekolicine zaista dobro obučenih i pripremljenih alpinista. MASIV ORJENA Prirodne osobine: površina: više od 400 kvadratnih km lokacija: krajnji jugozapad Crne Gore i dio istočne Hercegovine najviša tačka: Zubački kabao (1894 m) klima: izmijenjena planinska, sa velikom količinom padavina u hladnom dijelu godine tlo: više ili manje izražen kras sa svim pratećim pojavama vegetacija: pretežno bukva, grab i munika Zahvaljujemo na saradnji planinarskom društvu Subra te Željku Starčeviću i Nebojši Mandiću