Nacionalni park Durmitor: gdje kanjoni, jezera i vrhovi stvaraju planinsko remek-djelo
Nacionalni park Durmitor je dragulj crnogorskog planinskog turizma i od 1980. godine dio UNESCO-ve Liste svjetske baštine. Ovaj prostrani alpski pejzaž na sjeverozapadu zemlje obuhvata vrhove više od 2.500 metara, 18 ledničkih jezera koja se ovdje zovu gorske oči , najdublji kanjon u Evropi, guste borove i smrčeve šume i izuzetno bogatstvo biljnog i životinjskog svijeta. Na Durmitoru se najsnažnije osjeti ono po čemu je Crna Gora dobila ime — sirova, prvobitna ljepota koja ga svrstava među najljepše planinske destinacije u Evropi.
Srce parka je durmitorski masiv, prostrana krečnjačka visoravan iz koje se dižu dramatični vrhovi, a najviši je Bobotov kuk sa 2.523 metra. Na njegovoj istočnoj ivici rijeka Tara je usjekla kanjon dubok 1.300 i dug 82 kilometra — najdublji riječni kanjon u Evropi i jedan od najdubljih na svijetu, što je navedeno i u UNESCO-vom obrazloženju. Od čuvenog Crnog jezera, udaljenog svega nekoliko minuta od planinskog gradića Žabljak , do zahtjevnih uspona iznad granice šume, Durmitor nudi avanturu i čuđenje putnicima svih nivoa. Bilo da dolazite zbog planinarenja, skijanja, raftinga ili samo zbog najčistijeg planinskog vazduha na Balkanu, Durmitor ostavlja trajan utisak.
Kratka istorija Durmitora
Durmitorski kraj naseljen je još od neolita, a arheološki nalazi svjedoče o naseljima starim više od 4.000 godina. Stari Iliri koristili su visoke pašnjake za sezonsku ispašu, a ta se tradicija održala do danas u vidu katuna — sezonskih čobanskih naselja koja se svakog ljeta rasporede po planinskim livadama. Kroz područje kanjona Tare prolazili su rimski putevi koji su povezivali Jadransku obalu sa unutrašnjim provincijama carstva.
U srednjem vijeku ovaj kraj pripadao je srpskoj državi Raškoj, a kasnije humskoj vlasteli. Crkvica Svetog arhangela Mihaila nadomak Žabljaka potiče iz 15. vijeka i svjedoči o dugoj duhovnoj tradiciji ovog podneblja. Pod osmanskom vlašću, od 15. do 19. vijeka, zabačene planinske zajednice zadržale su izvjestan stepen samostalnosti, a nepristupačan teren bio je prirodna tvrđava crnogorskih plemena.
Most na Đurđevića Tari, najprepoznatljivije djelo ljudskih ruku na Durmitoru, završen je 1940. godine po projektu inženjera Mijata Trojanovića. U Drugom svjetskom ratu most je namjerno srušio partizanski inženjer Lazar Jauković da bi zaustavio italijansko napredovanje — Jauković je zbog te sabotaže kasnije strijeljan. Most je obnovljen poslije rata i ostao je jedna od najfotografisanijih građevina u Crnoj Gori. Nacionalni park osnovan je 1952, a 1980. godine upisan je na UNESCO-vu Listu svjetske baštine zbog izuzetnih geoloških i bioloških vrijednosti.
Kako doći
Žabljak, glavno mjesto i kapija Durmitora, leži na 1.456 metara nadmorske visine, što ga svrstava među najviše gradove na Balkanu. Od Podgorice je udaljen 170 km Podgorica (oko 3 sata vožnje preko Nikšić), a od Nikšića 90 km (2 sata). Sa primorja, vožnja iz Budva ili Kotor traje oko 4 do 4,5 sata preko Podgorice. Alternativni, slikoviti put vodi iz Mojkovac (na pruzi Beograd–Bar) sa istoka, kroz kanjon Tare, i tih 70 km prelazi se za oko sat i po.
Redovne autobuske linije povezuju Žabljak sa Podgoricom, sa 2–3 polaska dnevno (3,5 sata, oko 10 eura). Ima i direktnih autobusa iz Nikšića, a ljeti i sezonskih linija sa primorja. Najbliži aerodromi su podgorički (170 km) i Tivat (250 km). Do Žabljaka ne vodi pruga, ali možete vozom do Mojkovca, pa dalje autobusom ili taksijem.
Na samom Durmitoru automobil je veoma koristan da biste stigli do polazišta staza, mosta na Tari i skijališta, mada se do glavnih znamenitosti (Crno jezero, obližnje staze) može pješke iz centra Žabljaka. U gradu ima taksija. Zimi na prilaznim putevima mogu biti potrebni lanci, a na planinskim putevima obavezni su od novembra do aprila.
Kad je najbolje doći
Durmitor je prava cjelogodišnja destinacija i svako doba godine ovdje nudi drugačije iskustvo. Ljeto (od juna do septembra) vrhunac je sezone za planinarenje : topli dani sa 15 do 25 °C na visini, livade rascvjetane lincurom i planinskim maćuhicama i dugi dani (u junu sunce izlazi prije 5.30). Jul i avgust su najprometniji mjeseci — smještaj rezervišite na vrijeme. To je ujedno i vrhunac sezone raftinga na Tari.
Jesen (od septembra do sredine oktobra) donosi zlatne šume ariša, svježije vrijeme i znatno mirnije staze. Lišće u bojama koje se ogleda u ledničkim jezerima pruža izvanredne prilike za fotografisanje. Za ozbiljne planinare koji vole samoću ovo je možda najljepše doba.
Zima (od decembra do marta) pretvara Durmitor u skijalište sa pouzdanim snježnim pokrivačem. Na Žabljaku se redovno mjeri i ispod -20 °C i to je najhladniji grad na Balkanu. Pejzaž postaje netaknuto bijelo carstvo, a staze za nordijsko skijanje pružaju se preko čitave visoravni.
U proljeće (od aprila do juna) otopljeni snijeg puni vodopade, a Tara je najmoćnija — idealna za rafting pun adrenalina. Više staze mogu ostati pod snijegom i do juna, ali niži predjeli oko Crnog jezera i Žabljaka pristupačni su i puni proljećnih boja.
Šta obavezno vidjeti i doživjeti
Crno jezero
Crno jezero je najposjećenija znamenitost Durmitora i jedan od najfotografisanijih prirodnih motiva u Crnoj Gori. Ovo ledničko jezero, okruženo gustom smrčevom i borovom šumom, sa moćnim vrhom Mededa (2.287 m) u pozadini, udaljeno je svega 3 km od centra Žabljaka, ravnom i dobro održavanom šumskom stazom. Jezero zapravo čine dvije povezane vodene površine — Veliko i Malo jezero — razdvojene uskom prevlakom koja se u kasno ljeto ponekad isuši.
Jezero je udžbenički primjer ledničkog ostatka, nastalog kada se led koji je oblikovao Durmitor povukao prije desetak hiljada godina. Manji bazen je, nasuprot očekivanju, znatno dublji: Malo jezero spušta se do oko 49 metara, gotovo dvostruko dublje od 25 metara Velikog — a upravo se nad tom dubokom vodom najjače ogledaju tamne smrče po kojima je jezero i dobilo ime.
Oko jezera vodi ravna i dobro obilježena staza (3,5 km, oko sat do sat i po) kroz mirisnu četinarsku šumu, sa pogledima na vodu i okolne vrhove koji se neprestano smjenjuju. U rano jutro površina jezera mirna je kao ogledalo i savršeno jasno odražava planine. Ljeti se voda zagrije na 18 do 20 °C, pa je kupanje moguće sa nekoliko malih šljunkovitih plaža. U jesen ariši u zlatnim tonovima uokviruju jezero. Kod ulaza na jezero manji restoran nudi osvježenje.
Kanjon Tare i most na Đurđevića Tari
Kanjon Tare najdublji je riječni kanjon u Evropi: na najdubljem mjestu od ivice do rijeke ima 1.300 metara. Taj podatak naveden je i u UNESCO-vom upisu parka na Listu svjetske baštine i izvor je popularne (ako i velikodušne) tvrdnje da je u svijetu drugi odmah iza Velikog kanjona. Kanjon se pruža 82 km kroz krečnjačke klisure obrasle prašumom, a duboko dolje tirkizna voda teče preko uglačanih gromada. Most na Đurđevića Tari — impresivan betonski luk na pet raspona, građen između 1937. i 1940. — prelazi kanjon na visini od 172 metra. Pogled sa mosta u zelene dubine izaziva vrtoglavicu i oduzima dah. Na sjevernom kraju mosta stoji spomenik inženjeru Lazaru Jaukoviću.
Pored mosta kanjon danas premošćavaju dvije zip-linije: dvostruka od 350 metara, na kojoj se dvoje mogu takmičiti jedno uz drugo (oko 10 eura), i Extreme Zipline duga kilometar, koja vozače nosi iznad klisure brzinom i do 120 km/h (oko 25 eura). Kod mosta su i vidikovci, kafići i tezge sa suvenirima. Najljepše je doći rano ujutru, kad se kanjon ispod mosta često napuni maglom.
Rafting na Tari
Rafting na Tari jedno je od zaštitnih znakova avanturističkog turizma u Crnoj Gori i nešto što na Durmitoru ne treba propustiti. Najpopularnija ruta duga je oko 25 km, od Splavišta, kroz brzake do III–IV kategorije, pored vodopada koji se slivaju niz zidove kanjona, malih plaža i visokih vertikalnih stijena. Sama voda izuzetno je bistra i čista — Tara je jedna od najčistijih rijeka u Evropi i često je zovu „suzom Evrope”.
Jednodnevni rafting najčešće se zakazuje sa Žabljaka ili sa Šćepan Polja i uključuje prevoz, opremu, ručak i vodiča. Za potpuniji doživljaj, dvodnevni aranžmani sa noćenjem pod šatorima na riječnim plažama omogućavaju da vidite i zabačenije djelove kanjona, sa vodopadima pritoka i skrivenim bazenima za kupanje. Sezona raftinga traje od maja do oktobra, a najviši vodostaj (i najuzbudljivije brzake) donose maj i jun. Za jednodnevni izlet računajte 40 do 80 eura po osobi, zavisno od sezone i organizatora.
Uspon na Bobotov kuk (2.523 m)
Uspon na Bobotov kuk, najviši vrh Durmitora i cijelog parka, najveći je planinarski izazov na ovoj planini. Standardna ruta sa prevoja Sedlo (2.040 m) traje 6 do 8 sati u oba pravca i podrazumijeva hodanje stazom, prelazak preko kamenih blokova i ponešto izloženog penjanja pred sam vrh. Staza je obilježena crveno-bijelim markacijama, ali po magli traži pažljivo snalaženje. Nagrada na vrhu je panorama od 360 stepeni koja oduzima dah: čitav durmitorski masiv, na desetine ledničkih jezera, kanjon Tare, Pivsko jezero, a vedrim danima i Jadransko more koje svjetluca na horizontu.
Ovaj uspon je samo za iskusne i dobro pripremljene planinare. Iznad 2.000 metara vrijeme se naglo mijenja, a ljetnjih popodneva brzo se stvaraju grmljavinske oluje. Krenite u zoru, ponesite dovoljno vode i hrane i vratite se ako se uslovi pogoršaju. Sa Žabljaka djeluje gorska služba spasavanja, ali je izlazak na visoke terene neizbježno spor.
Skijanje na Savinom kuku
Durmitor je vodeće skijalište u Crnoj Gori. Ski-centar Savin kuk, svega 5 km od Žabljaka, ima sedežnice i ski-liftove koji izlaze na 2.310 metara, sa stazama ukupne dužine oko 3,5 km, primjerenim i početnicima i naprednim skijašima. Drugo, manje skijalište, Javorovača, nudi blage padine idealne za porodice i početnike. Sezona obično traje od kraja novembra do marta, a najpouzdaniji snijeg je u januaru i februaru.
Sadržaji su skromniji nego u velikim alpskim centrima — ne očekujte temeljno uređenje staza ni vještački snijeg — ali su cijene mnogo niže (dnevna karta oko 15 do 20 eura), planinski pejzaž je jednako dramatičan, a gužve na stazama su rijetkost. Nordijsko skijanje na visoravni oko Žabljaka odlično je, a staze vode prema Crnom jezeru i okolnim livadama.
Osamnaest ledničkih jezera
Osim Crnog jezera, Durmitor krije još 17 ledničkih jezera rasutih po masivu na različitim visinama. Među najljepšima i najpristupačnijima su Zminje jezero, mirno šumsko jezero na pola sata hoda od Crnog; Jablan jezero, okruženo divljim livadama; i Škrčko jezero, zabačeno planinsko jezero na 1.723 metra do kojeg se ide cijeli dan. Svako od njih ima svoj karakter, a obilazak nekoliko jezera na višednevnoj turi jedno je od najljepših durmitorskih zadovoljstava.
Pješačenje do Ledene pećine
Ledena pećina, na oko 2.040 metara nadomak vrha Obla glava, izuzetna je prirodna pojava: led se u njoj održava i ljeti. Sa ulaza se ulazi u dvoranu ukrašenu ledenim stalagmitima i stalaktitima, koje održava stalna temperatura ispod nule. Pješačenje sa Sedla traje oko 2 sata u jednom pravcu i može se spojiti sa usponom na Bobotov kuk. Ponesite čeonu lampu i toplu odjeću za boravak u pećini.
Živi durmitorski rekordi ne zaostaju za geološkim. U kanjonu Tare, na Crnoj Podi, zaštićena sastojina crnog bora vjekovima izmiče sjekiri — pojedina stabla starija su od 400 godina i visoka gotovo 50 metara, ostatak jedne od posljednjih prašuma crnog bora u Evropi. Na širem masivu botaničari su zabilježili više od 1.600 vrsta vaskularnih biljaka, među njima i preko 120 visokoplaninskih endema — jedan od razloga zbog kojih je UNESCO 1980. godine, uz pejzažne, istakao i biološke vrijednosti parka.
Prijedlozi za jednodnevne izlete
Manastir Piva i Pivsko jezero: Prelijepo vještačko Pivsko jezero, duboke tirkizne boje, leži 50 km južno od Žabljaka. Manastir Piva, premješten kamen po kamen kada je dolina potopljena, čuva izvanredne srednjovjekovne freske. Poludnevni izlet obuhvata jezero, manastiri dramatičan put kroz kanjon Pive.
Šćepan Polje i sastav Tare i Pive: Mjesto gdje se Tara i Piva spajaju u Drinu, na granici sa Bosnom i Hercegovinom. Ovo je i polazna, odnosno završna tačka mnogih rafting-tura, a uz rijeku su tradicionalni restorani.
Plužine: Gradić na Pivskom jezeru, idealan za ručak na obali. Brodske ture po Pivskom jezeru vode do skrivenih uvala i uskih, fjordovskih djelova potopljenog kanjona.
Gdje jesti i piti
Lupo d'Argento — U samom centru Žabljaka, ovo je najpopularniji restoran u kraju, sa odličnim crnogorskim i italijanskim jelima. Dobro su spremljeni jagnjetina sa roštilja, paste, svježe salate i priganice (pržene loptice tijesta sa medom i sirom). Vinska karta nudi dobar izbor crnogorskih vina iz Plantaža i Šipčanika. U julu i avgustu rezervacija je neophodna.
Restoran Durmitor — Tradicionalni planinski restoran sa izdašnom domaćom hranom: tu su kačamak (sa sirom i kajmakom), pastrmka sa roštilja iz okolnih potoka, ćevapii jagnjetina pečenaispod sača. Ambijent je topao i rustičan, sa kamenim zidovima i otvorenim ognjištem — pravo mjesto poslije cijelog dana na stazama.
Black Lake Café — Jednostavan kafe na prelijepom mjestu, nadomak ulaza na Crno jezero, idealan za kafu ili pivo poslije šetnje, uz pogled na okolnu šumu i planine.
Planinski katuni: Ljeti nekoliko tradicionalnih katuna na planinskim pašnjacima iznad Žabljaka nudi planinarima u prolazu kajmak, svjež sir i domaću rakiju . Ovakvi susreti spadaju u najautentičnija gastronomska iskustva u Crnoj Gori — potražite natpis „domaći proizvodi”.
Gdje odsjesti
Žabljak ima dobar izbor smještaja — od planinskih hotela i drvenih brvnara do modernih apartmana i hostela za ruksakaše. Do Crnog jezera se od mnogih objekata stiže pješke. Za boravak sa najviše duha potražite tradicionalne kuće od kamena i drveta sa kaminom, bez kojih nema pravih zimskih večeri.
Oni sa tanjim budžetom naći će u gradu nekoliko hostela (10-15 eura po krevetu), dok apartmani srednje kategorije, sa kuhinjom, obično koštaju 40-70 eura po noći. Na vrhu ponude su butik planinske kuće sa spa sadržajima. Kampovanje je moguće na uređenim mjestima kod Crnog jezera i drugdje u parku, uz osnovnu infrastrukturu od juna do septembra.
Za kompletan izbor provjerenih objekata na području Durmitora pogledajte montenegro.com i filtrirajte po Žabljaku i Durmitoru kako biste našli planinske kuće, apartmane i brvnare po svom ukusu i džepu.
Praktični savjeti
- Crno jezero je najljepše rano ujutru, prije 8 sati: voda je tada mirna kao ogledalo, a još nema podnevne gužve koju dovoze autobusi.
- Vrijeme na Durmitoru zna se iz korijena promijeniti za sat vremena. Ponesite kabanicu, topao flis i zaštitu od sunca čak i po sunčanom ljetnjem danu, pogotovo iznad 2.000 metara.
- Na Bobotov kuk krenite u zoru i odustanite od uspona ako se skupljaju oblaci — grom na golom vrhu izuzetno je opasan. Prije polaska provjerite prognozu u kancelariji nacionalnog parka.
- U julu i avgustu rafting rezervišite najmanje dan ranije. Dvodnevni spustovi sa noćenjem u kampu na obali rijeke pamte se mnogo duže od jednodnevnih i vode vas do najzabačenijih djelova kanjona.
- Zimi je Žabljak najhladniji grad na Balkanu, sa temperaturama koje redovno padaju ispod -20°C. Spremite ozbiljnu zimsku opremu: termo veš, jaknu sa punjenjem i vodootporne čizme.
- Ulaznica za nacionalni park košta 5 eura po osobi dnevno, a djeca do 15 godina ulaze besplatno; godišnja karta od 13,50 eura važi za svih pet crnogorskih nacionalnih parkova. Sačuvajte ulaznicu — čuvari je provjeravaju na više mjesta u parku.
- Žabljak ima supermarkete, apoteke, bankomate i ambulantu. Snabdijte se prije nego što krenete u divljinu, jer izvan grada nema ničega.
- Signal mobilne telefonije dobar je u Žabljaku i oko Crnog jezera, ali je u višim predjelima i duboko u kanjonu Tare slab ili ga uopšte nema. Prije planinarenja skinite oflajn mape.
- Voda sa planinskih izvora širom Durmitora čista je i pitka — među najčistijima je u Evropi.
