Cetinje

Općina Cetinje nalazi se u jugozapadnom dijelu Crne Gore, između romantične Boke Kotorske na zapadu, Budvanske rivijere poznate po pješčanim plažama na jugu, slikovitog bazena Skadarskog jezera i plodnog Zetsko-bjelopavlićkog polja na istoku te Nikšićkog polja i Bijelih Rudina na sjeveru. Površina općine iznosi 910 km2, što čini 6,6% teritorije Crne Gore. Graniči sa sedam općina (Kotor, Tivat, Budva, Bar, Podgorica, Danilovgrad, Nikšić). Glavni putni pravci orijentisani su u tri smjera: prema Podgorici (46 km), Kotoru (45 km) i Budvi (33 km), te četvrti kroz Katunsku površ prema Grahovu i Nikšiću.

Najbliži aerodromi za Cetinje nalaze se u Golubovcima kod Podgorice (58 km), Tivtu (57 km) i Ćilipima kod Dubrovnika (115 km). Aerodrom Podgorica se najviše koristi.

Sa geomorfološke tačke gledišta, površina općine odlikuje se razvojem uglavnom kraškog reljefa. Pored dominantnih kraških oblika, postoje i glacijalni, riječni i jezerski elementi reljefa. Teritorija općine može se podijeliti na tri karakteristične prostorne cjeline, i to: Katunsku krašku površ, masiv Lovćena i zapadni rub Skadarskog bazena.

Geomorfološki, Katunska oblast nije jednostavna. Ima izgled visoko valovitog kraškog platoa čija je prosječna nadmorska visina 700-1000 m, iz kojeg se dižu vapnenački brežuljci i grebeni, kao i čitavi visoki planinski masivi. Ostavlja utisak skamenjenog uzburkanog mora čije depresije liče na valove, a uzvišenja na grebene valova. Zbog toga se popularno naziva "kameno more". Površina Katuna zapravo je oblikovana svim površinskim oblicima kraškog reljefa, haotično raspoređenim (jaruge, pukotine, uvale, kraška polja), a bogata je i podzemnim kraškim pojavama (ponorima i pećinama). Najpoznatija pećina je Duboki Do (340 m) u Njeguškom polju, a Lipska i Cetinjska (Manastirska) pećina kod Cetinja te Obodska kod Rijeke Crnojevića ističu se među nekoliko pećina, iz koje izvire rijeka istog imena sa snažnim vrelom.

Najpoznatija pećina je Duboki Do (340 m) u Njeguškom polju, a Lipska i Cetinjska (Manastirska) pećina kod Cetinja te Obodska kod Rijeke Crnojevića ističu se među nekoliko pećina, iz koje izvire rijeka istog imena sa snažnim vrelom. Od mnoštva površinskih, raznovrsnih, dubokih i specifičnih kraških oblika, najvažnije je Cetinjsko polje, iako je njegova ravnica relativno mala - svega 4,5 km2. Ono je omogućilo i predodredilo nastanak i razvoj Cetinja kao gradskog naselja. Površina masiva Lovćena obuhvata zapadni dio teritorije općine. Lovćen se strmo spušta, u gotovo vertikalnim odsjecima, prema moru (Bokokotorsko-budvanskog primorja), a na sjeveroistoku i istoku postupno prelazi u Katunsku površ i Cetinjsko polje. Između najviših vrhova Lovćena (Štirovnik 1679 m, Jezerski vrh 1166 m, Babljak 1631 m) nalaze se duboke kraške depresije - uvale, najdublje u čitavom području (Kuk, Bizaljevac, Vuči Do, Veliki i Mali Bostur), od kojih neke dosežu dubinu i do 200 m. Druge pak postaju znatno pliće, kao što su Ivanova Korita i Dolovi - najprostranije uvale u centralnom dijelu planine. Ivanova Korita (1200 m) imaju najveći ekonomski i turistički značaj, kao i Jezerski vrh, gdje se nalazi Njegošev mauzolej.

Dio Skadarskog bazena koji pripada općini Cetinje obuhvata uglavnom jugoistočni dio njene teritorije, koja gravitira prema Skadarskom jezeru. Prema svojim geografskim obilježjima, ovo područje je sasvim drugačije od prethodnih. Niže je i manje strmo, pa se odlikuje blagim oblicima reljefa, što za posljedicu ima, između ostalog, veću saobraćajnu dostupnost. Od uvala, Dobrsko-gornjoceklinsko polje ističe se kao najveće, a na njegovom rubu nalazi se poznata Lipska pećina. U produžetku ovog polja, ali na nižem nivou, svoju duboku i vijugavu dolinu izgradila je rijeka Crnojevića - pritoka Skadarskog jezera. Nacionalni park Lovćen ima poseban značaj, prostirući se na površini od oko 2000 ha uglavnom bukovih šuma. Čini jedinstvenu cjelinu s aspekta fitogeografije i turizma. Fauna je pak oskudna, posebno kada je riječ o divljači i privredno korisnim vrstama. Izuzetak su ptice i ribe u području rijeke Crnojevića i Skadarskog jezera. Ornitofaunu čini preko 150 vrsta vodenih i ostalih ptica, dok ribe broje oko trideset vrsta. Pored ekonomske koristi od ove faune, postoje čvrsti preduslovi za razvoj lovnog i ribolovnog turizma.

Čak i prije osnivanja Cetinja, na ovoj teritoriji bilo je naselja. Postoje tragovi staništa praljudi iz paleolitskog doba. Iz tog perioda, Koronjina pećina predstavlja važno, još uvijek neistraženo arheološko nalazište. U njoj je pronađen veliki broj zanimljivih kamenih alatki. Oko današnje Vlaške crkve nalazilo se bogumilsko groblje sa oko 150 stećaka koji su ugrađeni u njene temelje tokom obnove ove građevine (1866), osim dva koja još uvijek leže kod ulaza u crkveno dvorište. U pisanim izvorima, Cetinje se prvi put spominje 1440. godine. Ipak, naselje datira s kraja 15. vijeka. Prije dramatične invazije Turaka, centar srednjovjekovne države Zete preselio se iz Žabljaka (1475) u Obod kod Rijeke Crnojevića, a zatim u Cetinje nekoliko godina kasnije. Temelje je postavio vladar Zete Ivan Crnojević, koji je sagradio tvrđavu 1482, a dvije godine kasnije svojom poznatom zadužbinom - Cetinjskim manastirom - u koji je premjestio sjedište Zetske mitropolije iz manastira sv. Nikole sa tadašnjeg ostrva Vranjine na Skadarskom jezeru. Tako je Cetinje postalo svjetovni i duhovni centar države Crnojevića, koja se u to vrijeme već zvala Crna Gora, teritorijalno stiješnjena između doline rijeke Crnojevića i Boke Kotorske, na siromašnom i mršavom lovćenskom kršu. Od tog historijski veoma važnog vremena do kraja Drugog svjetskog rata (do 1946), Cetinje je bilo prijestonica Crne Gore, kada je Podgorica preuzela tu funkciju.