Lovćen: sveta gora koja određuje Crnu Goru
Lovćen je više od planine — on je duhovno i simboličko srce Crne Gore. Uzdiže se do 1.749 metara iznad Bokokotorskog zaliva, a njegova dva vrha vide se iz većeg dijela zemlje i dala su Crnoj Gori samo njeno ime. Crna Gora— ime znači „crna planina" i odnosi se na tamne, gusto pošumljene strane Lovćena onako kako se vide s mora. Za Crnogorce ta planina znači identitet, slobodu i nepokorni duh koji je kroz vjekove borbe s daleko većim carstvima obilježio njihovu malu naciju.
Nacionalni park Lovćen, osnovan 1952. godine kao jedno od prvih zaštićenih područja u Crnoj Gori, prostire se na 62 kvadratna kilometra krševitog krečnjačkog terena obraslog vjekovnim bukovim i borovim šumama. Na vrhu višeg vrha, Jezerskom vrhu (1.657 m), stoji Njegošev mauzolej — monumentalno počivalište Petra II Petrovića Njegoša, crnogorskog vladike, pjesnika i nacionalnog heroja. Mauzolej, veličanstveni planinski vidici i legendarne serpentine koje se penju s primorja zajedno čine Lovćen jednim od najvažnijih i najpamtljivijih doživljaja u Crnoj Gori.
Kratka istorija Lovćena
Lovćen je središte crnogorskog identiteta otkad postoji Crna Gora. Planina je crnogorskim plemenima bila prirodna tvrđava iz koje su čuvali nezavisnost od Osmanskog carstva dok je ostatak Balkana padao. Osmanske vojske više puta su pokušavale da je osvoje, ali nikada nijesu do kraja uspjele — krševit teren i žestok otpor gorštaka učinili su Lovćen praktično neosvojivim.
Cetinje, prijestonica smještena u podnožju Lovćena, bilo je od 15. vijeka središte crnogorskog političkog i kulturnog života. Odatle su vladike, a kasnije i kraljevi, upravljali malom ali neustrašivo nezavisnom državom. Petar II Petrović Njegoš (1813-1851), najveći među njima, bio je i duhovni poglavar crnogorske pravoslavne crkve i književni genije čiji se ep Gorski vijenac smatra remek-djelom srpske književnosti. Njegoš je želio da bude sahranjen na vrhu Lovćena, kako bi bdio nad zemljom koju je volio.
Njegoševi posmrtni ostaci najprije su počivali u maloj kapeli na Jezerskom vrhu, a potom su preneseni u veliki mauzolej po zamisli vajara Ivana Meštrovića, dovršen 1974. godine. Radovi su podrazumijevali probijanje tunela u vrh planine i podizanje raskošnog spomenika od granita i mramora na samom vrhu. Mauzolej je otada postao najposjećeniji spomenik u Crnoj Gori i nezaobilazan simbol nacionalnog identiteta.
U oba svjetska rata na Lovćenu se teško ratovalo. U Prvom svjetskom ratu austrougarska vojska zauzela je planinu u januaru 1916. godine, a njihovi topovi s Lovćena natjerali su Cetinje na predaju i doprinijeli okupaciji Crne Gore. Tragovi tih borbi — rovovi, bunkeri i spomen-obilježja — i danas se nalaze po planinskim grebenima.
Kako doći
Nacionalnom parku Lovćen prilazi se iz nekoliko pravaca, a svaki nudi veličanstven, ali sasvim drugačiji pejzaž. Najpoznatiji je prilaz iz Kotora, uz legendarnih 25 serpentina starog puta iznad Starog grada. Taj put, koji su u 19. vijeku sagradili Austrougari, vijuga od nivoa mora do preko 1.000 metara visine, a na svakom zavoju otvara se pogled na Bokokotorski zaliv od kojeg zastaje dah. Vožnja od Kotora do ulaza u park traje oko 45 minuta, ali računajte na duže — stajaćete iznova i iznova.
Sa Cetinja, stare prijestonice u južnom podnožju Lovćena, do ulaza u park na Ivanovim koritima ima svega 8 km (15 minuta) dobro asfaltiranim planinskim putem. To je najlakši i najbrži prilaz. Iz Budveput vodi kroz Brajiće i preko grebena, pa se u park stiže za četrdesetak minuta. Iz Podgoricese najprije vozi do Cetinja (35 km, 40 minuta), a odatle dalje u park.
Automobil je najpraktičniji način da se Lovćen obiđe. Putevi u parku su asfaltirani, ali uski i krivudavi, a povremeno njima nailaze i turistički autobusi — vozite oprezno, posebno po magli. Javnog prevoza unutar parka nema. Organizovanih tura iz Kotora, Budve, Tivtai sa Cetinja ima na svakom koraku (obično 35-50 eura po osobi) i u njima su najčešće mauzolej, zaustavljanje u Njegušima radi degustacije pršuta i vožnja serpentinama.
Kada je najbolje doći
Od maja do oktobra traje glavna sezona: mauzolej radi svakog dana (obično od 9 do 17 časova, ljeti i duže), a planinarske staze su bez snijega. Ljeti (od juna do avgusta) dani su topli, ali visina drži temperaturu na ugodnih 15-25 °C — pravo olakšanje u odnosu na vrućinu preko 35 °C dolje na primorju. Ipak, lovćenske vrhove privlače oblaci i magla, pa se nesrećnog dana može desiti da s mauzoleja nema pogleda. Pažljivo pratite prognozu i pokušajte da dođete po vedrom vremenu — razlika između maglovitog i vedrog dana je ogromna.
Jesen (septembar i oktobar) možda je i najljepše doba. Bukove šume planu bojama, ljetnje gužve se prorijede, a vazduh je po pravilu bistriji nego u sparnim ljetnjim mjesecima. Vidici s mauzoleja najčešće su najljepši baš u ranu jesen. Proljeće (april i maj) donosi divlje cvijeće i svježe zelenilo, ali staze umiju biti blatnjave od otopljenog snijega. Zimski dolazak je moguć — putevi u parku uglavnom ostaju prohodni — ali put do mauzoleja može biti zatvoren zbog snijega, a na višim djelovima zna biti ljuta hladnoća i jak vjetar.
Šta vidjeti i doživjeti
Njegošev mauzolej
Njegošev mauzolej kruna je Lovćena, jedan od najposjećenijih spomenika na Balkanu i doživljaj u kojem se arhitektonska veličina spaja s prirodnim spektaklom. Djelo je velikog vajara Ivana Meštrovića, dovršeno 1974. godine, i stoji na 1.657 metara na vrhu Jezerskog vrha. Do njega se dolazi tako što se automobil ostavi u podnožju, pa se pređe 461 stepenik kroz tunel probijen kroz živu stijenu — i sam taj uspon gradi osjećaj iščekivanja i svečanosti.
Kad se izađe iz tunela na plato na vrhu, otvara se panorama koja se vedrog dana pruža preko čitave Crne Gore do Jadranskog mora, do planina Albanije, do vrhova Durmitora na sjeveru, a izuzetnih dana i do obale Italije. U unutrašnjosti mauzoleja dvoranom dominira ogroman granitni lik Njegoša — prikazan kako sjedi zamišljen, s orlom pred nogama. Tavanica je prekrivena zlatnim mozaikom koji predstavlja kosmos. Iza mauzoleja kružni vidikovac nudi pogled na sve strane. Doživljaj je istovremeno svečan, uzbudljiv i duboko crnogorski.
Serpentine iznad Kotora
Put od Kotora kroz 25 serpentina do Lovćena jedna je od najljepših vožnji u Evropi i zaslužuje da se posmatra kao znamenitost za sebe. Sagradila ga je austrougarska vojska osamdesetih godina 19. vijeka, a od nivoa mora do preko 1.000 metara penje se na svega 8 km — i sa svakim zavojem panorama Bokokotorskog zaliva postaje šira i ljepša. Kruzeri se smanjuju u bijele tačkice, crveni krovovi Starog grada liče na maketu, a zaliv nalik na fjord širi se u svoj svojoj ljepoti.
Uz put je nekoliko uređenih vidikovaca i mnogo neuređenih proširenja za zaustavljanje. Najpoznatiji vidikovac, negdje kod petnaeste serpentine, nudi pogled pravo odozgo na zaliv i kruzere duboko ispod. Ne žurite, stajte često i uživajte u jednoj od najljepših primorskih panorama na Mediteranu. Pazite: tim putem često prolaze turistički autobusi — zatrubite prije krivine bez preglednosti i budite spremni da se vratite unazad do proširenja.
Selo Njeguši
Selo Njeguši, na visoravni između Kotora i lovćenskog vrha, postojbina je dinastije Petrović Njegoš i rodno mjesto najčuvenijih crnogorskih kulinarskih proizvoda: njeguškog pršuta i njeguškog sira od ovčjeg mlijeka. Ovdašnja mikroklima — u kojoj se hladan planinski vazduh susrijeće s vlažnim morskim vazduhom što se penje iz Bokokotorskog zaliva — stvara savršene uslove za sušenje mesa.
Nekoliko porodičnih restorana i konoba u selu nudi degustacije i obroke s legendarnim domaćim pršutom i sirom, najčešće uz masline, hljeb i domaće vino. Neke porodice i dalje suše pršut u tradicionalnim kamenim dimnicama na bukovim drvima. Kupovina pršuta pravo od njeguškog proizvođača jedan je od najboljih gastronomskih suvenira iz Crne Gore — cijeli but košta 70-120 eura i traje mjesecima.
Planinarske staze u Nacionalnom parku Lovćen
Lovćen ima mrežu obilježenih staza, od blagih šetnji kroz šumu do zahtjevnih prelazaka preko grebena. Staza od ulaza u park na Ivanovim koritima do vrha Štirovnik (1.749 m, najviša tačka parka) traje oko 2-3 sata u jednom smjeru i vodi kroz raznolik teren: gustu bukovu šumu, goli krš i otvoren greben s pogledom na sve strane. Staza do mauzoleja može se produžiti u duže kružne ture kroz šume i livade parka.
Druge zanimljive staze povezuju unutrašnjost parka sa selom Njeguši, prate planinske grebene prema jugu, ka Cetinju, i vode do brojnih vrtača (vrtače) i pećina. Detaljna karta staza može se dobiti na ulazu u park i u posjetilačkom centru na Ivanovim koritima. Staze su uglavnom dobro obilježene standardnim evropskim crveno-bijelim markacijama.
Ivanova korita
Ivanova korita su visoravan u središtu parka i njegovo glavno čvorište. Tu su posjetilački centar, hotel, restorani i avanturistički park sa zip-lajnovima, vještačkim stijenama i poligonima s užadima, primjeren i porodicama s djecom. Visoravan okružuje veličanstvena bukova šuma i odatle kreće većina staza u parku. Zimi ovdje pada snijeg, pa mjesto dobije prijatnu alpsku atmosferu, s mogućnostima za hodanje krpljama i skijaško trčanje.
Brdski biciklizam
Mreža šumskih puteva i staza na Lovćenu sve je popularnija među brdskim biciklistima. Najveći podvig — vožnja od Kotora s nivoa mora do vrha u parku, s više od 1.600 metara uspona — izazov je za ozbiljne bicikliste i nalazi se na više međunarodnih spiskova želja. Ukupna dužina je oko 30 km, s prosječnim nagibom preko 5%. Blaže kružne ture oko Ivanovih korita odgovaraju manje ambicioznim biciklistima. Nekoliko agencija iz Kotora iznajmljuje brdske bicikle i organizuje vođene ture.
Prijedlozi za jednodnevne izlete
Cetinje: Istorijska crnogorska prijestonica u podnožju Lovćena prirodna je dopuna posjeti parku. U zbijenom gradu su odlični muzeji (Narodni muzej, Njegošev muzej u Biljardi), Cetinjski manastir i elegantne poslaničke zgrade iz 19. vijeka, iz vremena kada je Cetinje bilo evropska prijestonica. Za obilazak računajte 2-3 sata.
Stari grad Kotor: Ako dolazite serpentinama, uz Lovćen obavezno uklopite i vrijeme u kotorskom srednjovjekovnom Starom gradu pod zaštitom UNESCO-a. Kontrast između planinskog vrha i primorskog grada u podnožju upečatljiv je i pamti se.
Skadarsko jezero: Sa Cetinja put se spušta kroz klisuru Rijeke Crnojevića prema Skadarskom jezeru, najvećem jezeru u južnoj Evropi. Vidikovac iznad Rijeke Crnojevića, s potkovičastim meandrom rijeke u dubini, jedan je od najprepoznatljivijih crnogorskih prizora.
Gdje jesti i piti
Restorani u Njegušima — Na putu između Kotora i parka, njeguški restorani su nezaobilazna stanica. Nekoliko porodičnih konoba služi degustacione tanjire s čuvenim domaćim pršutom, sirom i maslinama, ali i cjelovite obroke s mesom s roštilja i salatama. Konoba Catovica Mlini i slična mjesta nude autentične obroke koji se pamte, u ambijentu kamenih zidova.
Restoran Ivanov Konak — Na Ivanovim koritima, u samom parku, ovaj restoran služi tradicionalnu planinsku hranu, uključujućijagnjetinu ispod sača, svježe salate i meso s roštilja. S terase se gleda na livadu okruženu bukovom šumom. To je najpraktičnije mjesto za jelo unutar samog parka.
Restoran hotela Monte Rosa — Takođe na Ivanovim koritima; hotelski restoran nudi nešto profinjeniji jelovnik s crnogorskim i evropskim jelima. Njihova pastrmka s roštilja i palenta izvrsni su poslije dana provedenog u planinarenju.
Kafići na vidikovcima uz put: Nekoliko jednostavnih kafića uz put Kotor—Lovćen služi kafu, hladna pića i osnovnu klopu, uz pogled na zaliv koji vrijedi milion. Savršeni su za predah usred vožnje.
Gdje odsjesti
U samom parku hotel na Ivanovim koritima nudi udobne sobe u planinskom ambijentu — idealno za one koji žele da park dožive u zoru i sumrak, kad je najčarobniji. Za planinare koji kreću na duže ture tu su planinarski domovi i osnovni uslovi za kampovanje. Za veći izbor, Cetinje (8 km od ulaza u park) ima solidnu ponudu hotela, gostinskih kuća i apartmana po pristupačnim cijenama.
Primorski gradovi poput Kotora (30 minuta od parka) i Budve (40 minuta) imaju najširi izbor smještaja, pa je lako spojiti jednodnevni izlet na Lovćen s boravkom na moru. Smještaj na Lovćenu, Cetinju i u širem području Bokokotorskog zaliva potražite na montenegro.com .
Praktični savjeti
- Mauzolej obiđite rano (najbolje prije 10 časova) — tada su najveći izgledi za vedar pogled bez magle, a izbjeći ćete i grupe koje iz Kotora stižu poslije 10.
- Ponesite nešto toplo i usred ljeta — na preko 1.650 metara može biti 15 °C hladnije i osjetno vjetrovitije nego na moru. Razlike od 20 °C između Kotora i vrha nijesu rijetkost.
- Do mauzoleja vodi 461 stepenik; strme su i po kiši umiju da budu klizave. Ne žurite i ponesite vodu — dolje kod parkinga ima mali kafe, ali na vrhu nema ničega.
- Ako se vozite kotorskim serpentinama, zatrubite prije krivina bez preglednosti — turistički autobusi često prolaze ovim putem i zauzmu gotovo cijelu širinu. Naoružajte se strpljenjem i budite spremni da se vratite unazad do proširenja.
- Ulaznica za park košta oko 5 eura po osobi; sačuvajte je jer važi i za ulazak u mauzolej.
- Kupite pršut u Njegušima, a ne u primorskim suvenirnicama — kvalitet je neuporedivo bolji, a cijene povoljnije kad se kupuje direktno od proizvođača.
- Kod mauzoleja postoji osnovni toalet, a ima ga i na Ivanovim koritima. Uzmite to u obzir kad planirate obilazak parka.
- Za fotografisanje, najbolje svjetlo na vidicima ka kotorskim serpentinama je ujutru (istočna ekspozicija). Plato kod mauzoleja lijepo se fotografiše u svako doba dana, kad je vedro.
- Ako spajate Lovćen i Cetinje, prvo obiđite park (ujutru, zbog vidika), a cetinjske muzeje popodne — otvoreni su do 17-18 časova.
