Herceg Novi je grad izgrađen na padini toliko strmoj da su mu glavne ulice stepenice, a na vrhu i na dnu svih tih stepenica stoje dvije tvrđave. Iznad starog grada, masivna i bez prozora, uzdiže se Kanli Kula — turski „krvava kula“, ime koje je pošteno zaslužila. Ispod, na stijeni koju zapljuskuje otvoreno more, smjestio se Forte Mare, „morska tvrđava“, čije najstarije kamenje seže do samog osnivanja grada. Između njih leži pet i po vjekova opsada, okupacija i smjena zastava kakvima se malo koji grad na Mediteranu može pohvaliti.
Grad osnovan kao tvrđava
Herceg Novi nije nastao kao ribarsko selo koje je polako raslo, nego kao promišljen državni čin. Bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić, pritiješnjen mletačkom i dubrovačkom kontrolom trgovine solju i nesposoban da zauzme Kotor, osnovao je 1382. godine novu utvrđenu luku na ulazu u Boku Kotorsku kako bi svom kraljevstvu obezbijedio vlastiti izlaz na more. Tvrđava koja je čuvala pristanište bila je preteča današnjeg Forte Marea. Naselje se isprva zvalo Sveti Stefan, potom jednostavno Novi — „novi grad“. Trajno ime dobilo je sredinom petnaestog vijeka po hercegu Stjepanu Vukčiću Kosači, moćnom bosanskom velmoži čija titula živi i u imenu Hercegovine: Herceg Novi je, doslovno, „hercegov novi grad“.
Deset zastava u pet stotina godina
Uslijedila je smjena vladara neobična čak i po balkanskim mjerilima. Nakon vijeka bosanske vlasti, Osmanlije su zauzele grad početkom 1482. godine. Flota Svete lige osvojila ga je 1538. i u njega smjestila španski garnizon — a u ljeto 1539. osmanski admiral Hajrudin Barbarosa doplovio je s ogromnom flotom da ga vrati. Španski tercio od oko 3.500 ljudi pod komandom Francisca de Sarmienta odbio je uslove predaje i bio je gotovo do posljednjeg čovjeka istrijebljen; opsada Castelnuova, kako je grad bio poznat na Zapadu, postala je u španskoj književnosti zlatnog vijeka legendarni simbol osuđene hrabrosti. Osmanlije su potom držale Novi vijek i po, sve dok ga 1687. nije zauzela vojska pod mletačkim vođstvom. Venecija je vladala do pada same Republike 1797, nakon čega je grad prelazio iz ruke u ruku zbunjujućom brzinom: Austrija (1797), Rusija (1806), Napoleonova Francuska (1807), kratkotrajna zajednička crnogorska uprava (1813), pa opet habsburška Austrija od 1814. do 1918, kada ulazi u Jugoslaviju. Izbrojte zastave — bosanska, osmanska, španska, ponovo osmanska, mletačka, austrijska, ruska, francuska, crnogorska, austrougarska, jugoslovenska — i jasno vam je zašto mještani vole reći da je Herceg Novi grad deset gospodara.
Kanli Kula: Krvava kula
Velika tvrđava na vrhu starog grada najuočljiviji je osmanski trag na ovom dijelu obale. Kanli Kulu su Osmanlije podigle oko 1539. godine, neposredno nakon Barbarosine opsade, kao uporište kopnene odbrane grada; Mlečani su je popravili i proširili poslije 1687. Sumorno ime duguje svojoj drugoj karijeri: za osmanske vlasti kula je služila kao tamnica, mjesto mučenja i pogubljenja čiji se glas pronio daleko izvan zaliva. Zatočenici su ostavili izuzetan trag — crteže urezane u zidove tamnica, mnoge od njih brodove. Budući da su prikazana plovila tipovi koji su plovili u šesnaestom i sedamnaestom vijeku, istoričari su iz grafita ljudi koji su tu bili zatvoreni uspjeli datirati godine tamnice.
Preobražaj ovog mračnog mjesta jedna je od vedrijih priča s obale. Godine 1966. unutrašnjost je pretvorena u amfiteatar na otvorenom s više od hiljadu sjedišta, a kulisu čine more i podnožje Orjena. Ljetnje večeri sada donose filmske projekcije, koncerte i operu u dvorište koje je nekada držalo osuđenike: unutar njegovih zidina odigrali su se i Filmski festival Herceg Novi, Guitar Art Summer Fest i operski festival Operosa.
Forte Mare: morska tvrđava
Dolje uz samu vodu, Forte Mare je stariji i tiši od njih dvoje. Njegovo jezgro pripada Tvrtkovoj zadužbini iz 1382. godine, a elementi iz bosanskog perioda sačuvani su oko Morskih vrata na gornjoj strani, gdje su barke nekada pristajale pod zaštitom njegovih topova. Tvrđava je više puta obnavljana između četrnaestog i sedamnaestog vijeka; Mlečani su je restaurirali poslije 1687. i dali joj italijansko ime koje i danas nosi, a Austrougari su je u devetnaestom vijeku preoblikovali otprilike u oblik koji danas vidite. U dvadesetom vijeku i ona je stavljena u službu kulture, pa njena terasa i danas ljetnim noćima ugošćuje projekcije i događaje pod vedrim nebom — malo je mjesta s više atmosfere za gledanje filma od krova tvrđave iznad otvorenog mora.
Između dvije tvrđave, stari grad unutar zidina spušta se niz padinu kroz trg Belavista i pored satne kule iz sedamnaestog vijeka, tako da vas šetnja od Kanli Kule dolje do Forte Marea provede kroz svaki sloj gradske istorije za desetak minuta — ako vam koljena oproste stepenice.
Posjeta
Obje tvrđave stoje neposredno iznad šetališta Pet Danica, koje se pruža uz obalu u podnožju starog grada: sa šetališta ispod Škvera popnite se stepenicama u stari grad i za dva-tri minuta stižete do Forte Marea, dok je Kanli Kula još desetak minuta uspona iznad njega. Obje naplaćuju skromnu ulaznicu od nekoliko eura i otvorene su svakodnevno u toplijim mjesecima; radno vrijeme se zimi skraćuje, a Kanli Kula ponekad danju zatvara kada se sprema večernji program. Dođite u kasno popodne, kada kamen zablista i kada je svjetlo nad ulazom u zaliv najljepše — i provjerite ljetni program, jer koncert u Krvavoj kuli najljepši je način da je upoznate.
