Herceg Novi je grad izgrađen na padini toliko strmoj da su mu glavne ulice stepenice, a na vrhu i dnu svih tih stepenica stoje dvije tvrđave. Iznad starog grada, masivna i bez prozora, uzdiže se Kanli kula — turski „krvava kula”, ime koje je pošteno zaslužila. Ispod, na stijeni koju zapljuskuje otvoreno more, sjedi Forte Mare, „morska tvrđava”, čije najstarije kamenje seže do samog osnivanja grada. Između njih leži pet i po vjekova opsada, okupacija i smjena zastava kakve rijetko koji grad na Mediteranu može da parira.
Grad osnovan kao tvrđava
Herceg Novi nije nastao kao ribarsko selo koje je polako raslo, već kao smišljen državni potez. Godine 1382. bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić, pritiješnjen mletačkom i dubrovačkom kontrolom trgovine soljem i nesposoban da zauzme Kotor, osnovao je novu utvrđenu luku na ulazu u Bokokotorski zaljev kako bi svom kraljevstvu dao sopstveni izlaz na more. Tvrđava koja je čuvala pristanište bila je predak današnjeg Forte Marea. Naselje se isprva zvalo Sveti Stefan, a potom prosto Novi — „novi grad”. Trajno ime dobilo je sredinom petnaestog vijeka po hercegu Stjepanu Vukčiću Kosači, moćnom bosanskom velikašu čija titula živi i u imenu Hercegovine: Herceg Novi je, doslovno, „hercegov novi grad”.
Deset zastava u pet stotina godina
Uslijedila je povorka vladara neobična i po balkanskim mjerilima. Poslije vijeka bosanske vlasti, Osmanlije su zauzele grad početkom 1482. Godine 1538. flota Svete lige preotela ga je i ostavila špansku posadu — a u ljeto 1539. osmanski admiral Hajredin Barbarosa doplovio je s golemom flotom da ga vrati. Španski tercio od oko 3.500 ljudi pod Franciskom de Sarmijentom odbio je uslove predaje i bio je gotovo do posljednjeg čovjeka istrijebljen; opsada Kastelnuova, kako se grad zvao na Zapadu, postala je u španskoj književnosti zlatnog vijeka legendarni sinonim za osuđenu hrabrost. Osmanlije su potom držale Novi vijek i po, sve dok ga vojska pod mletačkim vođstvom nije konačno zauzela 1687. Venecija je vladala do pada same Republike 1797, nakon čega je grad prelazio u zbunjujućem nizu u ruke Austrije (1797), Rusije (1806), Napoleonove Francuske (1807), nakratko zajedničke crnogorske uprave (1813), pa opet habzburške Austrije od 1814. do 1918, kada je ušao u Jugoslaviju. Prebrojte zastave — bosanska, osmanska, španska, opet osmanska, mletačka, austrijska, ruska, francuska, crnogorska, austrougarska, jugoslovenska — i jasno vam je zašto Novljani vole da kažu da je Herceg Novi grad deset gospodara.
Kanli kula: Krvava kula
Velika tvrđava na vrhu starog grada najvidljivije je osmansko nasljeđe na ovom dijelu primorja. Kanli kulu su Osmanlije podigle oko 1539, neposredno poslije Barbarosine opsade, kao uporište kopnene odbrane grada; Mlečani su je popravili i proširili poslije 1687. Sumorno ime duguje svojoj drugoj službi: za osmanske vlasti kula je bila tamnica, mjesto mučenja i pogubljenja čiji se glas pronio daleko izvan zaljeva. Zatočenici su ostavili izuzetan trag — crteže urezane u zidove tamnica, mnoge od njih s brodovima. Kako su prikazani plovni objekti tipovi koji su plovili u šesnaestom i sedamnaestom vijeku, istoričari su po grafitima ljudi koji su tu bili zatvoreni uspjeli da datiraju godine tamnovanja.
Preobražaj ovog mračnog mjesta jedna je od vedrijih priča primorja. Godine 1966. unutrašnjost je pretvorena u amfiteatar na otvorenom s više od hiljadu sjedišta, s morem i obroncima Orjena kao pozadinom. Ljetnje večeri sada donose filmske projekcije, koncerte i operu u dvorište koje je nekad držalo osuđenike: Filmski festival Herceg Novi, Guitar Art Summer Fest i operski festival Operosa svi su igrali unutar njegovih zidina.
Forte Mare: morska tvrđava
Dolje na samoj vodi, Forte Mare je stariji i tiši od njih dvoje. Njegovo jezgro pripada Tvrtkovom osnivanju iz 1382, a elementi iz bosanskog perioda sačuvali su se oko Morskih vrata na gornjoj strani, gdje su barke nekad pristajale pod zaštitom njegovih topova. Tvrđava je iznova građena između četrnaestog i sedamnaestog vijeka; Mlečani su je obnovili poslije 1687. i dali joj italijansko ime koje i danas nosi, a Austrougari su je u devetnaestom vijeku preuredili manje-više u oblik koji danas vidite. U dvadesetom vijeku i ona je stavljena u službu kulture, pa njena terasa i danas ugošćava projekcije i događaje pod vedrim nebom ljetnjim noćima — malo je ambijentalnijih mjesta za gledanje filma od krova tvrđave nad otvorenim morem.
Između dvije tvrđave, stari grad u zidinama se kaskadno spušta niz padinu kroz trg Belavista i pored sahat-kule iz sedamnaestog vijeka, tako da vas šetnja od Kanli kule do Forte Marea provede kroz svaki sloj gradske istorije za desetak minuta — ako vam koljena oproste stepenice.
Posjeta
Obje tvrđave stoje neposredno iznad šetališta Pet Danica, koje se pruža uz obalu u podnožju starog grada: sa šetališta ispod Škvera popnite se stepenicama u stari grad i za dva-tri minuta stižete do Forte Marea, a Kanli kula je još desetak minuta uspona iznad njega. Obje naplaćuju malu ulaznicu od nekoliko eura i otvorene su svakodnevno u toplijim mjesecima; zimi se radno vrijeme skraćuje, a Kanli kula ponekad danju ne radi kada se sprema večernji program. Dođite kasno popodne, kad kamen zablista i kad je svjetlost nad ulazom u zaljev najljepša — i provjerite ljetnji program, jer je koncert u Krvavoj kuli najljepši način da je upoznate.
