U srcu Ulcinja opkoljenog Starog Grada stoji zgrada koja ne želi biti samo jedna stvar. Njeno kameno tijelo je venecijanska crkva iz šesnaestog vijeka; pored nje se uzdizuje osmanski minaret iz sedamnaestog vijeka; a kroz njenih vrata danas ulazite ni u crkvu ni u džamiju već u muzej. Lokalci je jednostavno zovu Crkva-Džamija (Crkva-džamija; Kisha-Xhami), i nijedna zgrada na crnogorskoj obali ispriča slojevitu priču regije na tako sažet način.
1510: crkva pod Lavom sv. Marka
Ulcinj je proveo petnajsti i šesnaesti vijek pod Republikom Venecijom, najjužnijom tačkom njenog jadranskog carstva. U 1510. godini su Venecijanci sagrađili ovu crkvu u gornjem gradu i posvetili je sv. Mariji. Bila je čvrsta, skromna crkva kasnomedijevalnog doba — kamena soba za garnizonski grad na opasnoj granici, koja je stajala u vidokrugu napredujućeg osmanskog svijeta.
1571: osvajanje mijenja poziv na molitvu
Granica je stigla 1571. godine, godine velikog osmanskog napada na Jadran, kada je Ulcinj pao u ruke sultanovih snaga. Kao što se desilo po cijelom carstvu, glavna crkva grada je pretvorena u Islamsku upotrebu: sv. Marija je postala Džamija sultana Selima II, nazvana po vladajućem sultanu. Imala je neobičan status — carsku džamiju, finansiranu direktno iz državne riznice umjesto iz vakufa. U 1693. godini, hadži Halil Skura je dao zgradi njezinu najvidljiviju osmansku osobinu: fino isklesani kameni minaret koji se diže iz pravokutne baze pored starih crkvenih zidova. Više od tri vijeka, zgrada je poslužila muslimanima grada, njezine hrisćanske kosti koje nose islamski glas — dok je istorija opet okrenula 1880. godine, kada je Ulcinj prošao u Crnu Goru nakon Berlinskog kongresa, i vjerski život džamije je završen.
Danas: muzej svega što je ispod
Treći čin zgrade mu savršeno odgovara. Sada smeštava Muzej lokalne istorije Ulcinja, jezgro male muzejske komplekse u gradini, i njene kolekcije dosežu mnogo dublje u vrijeme nego bilo koja od dviju vjera koje je služila. Arhaeološka izlaganja počinju s materijalom iz 5. vijeka prije naše ere — drevne grčke lončarije koje svjedoče o porijeklu Ulcinja kao koloniji klasičnog Mediterana — i nastavljaju se kroz rimsko staklo, keramiku i novčiće, srednjovjekove lokalne dinastije Vojislavljević i Balšić, i dugu osmansku eru. Etnografske i umjetničke kolekcije upotpunjavaju sliku grada koji je bio ilirski, grčki, rimski, bizantski, slavenski, venecijanski i osmanski bez da se ikada pomakao s mjesta.
Pazite pažljivo na tkaninu same zgrade — može biti najbolja izloga. Crkvin kamen rad s gotskim elementima i osmanska geometrija minareta dijele temelj i dvorište; rimski reljef i isklesane kamene pronađene u gradini prate ih. Gdje većina gradova predstavlja njezinu istoriju kao slijed, Ulcinj je predstavlja kao jedan objekat. Čak i lokacija muzeja ponavlja trik: gradina oko nje je oblikovana redom od ilirskih graditelja, venecijanskih inženjera i osmanskih garnizona, tako da šetnja od gradske kapije do muzejskih vrata prelazi više vijekova nego što većina nacionalnih muzeja može sadržavati.
Jedna zgrada, dvije vjere
Primamljivo je čitati Crkvu-Džamiju kao spoment konfliktu — osvajanje zabilježeno u arhitekturi. Ali stojeći u tihu gradini danas, istinitije tumačenje može biti suprotno. Ulcinj ostaje jedan od crnogorskih gradova koji su najmiješaniji religijski i etnički, njezine džamije i crkve dijele horizont kao što su to činile vijekove. Crkva-Džamija, noseći oba identiteta odjednom i sada pripadajući svima kao muzej, je manja ozljeda nego sinteza — cijeli životopis grada u jednom kamennom odlomku.
Posjeta
Crkva-Džamija stoji unutar zidova Ulcinjskog Starog Grada, opkoljenog rta iznad Mala plaža — gradina je dio šetnje Pinjes Pines, koja se penje do nje duž obale. Muzej naplaćuje skromnu ulaznu taksu; radi se dulje ljeti i kraće van sezone, pa provjerite. Dopustite pola sata za kolekcije i još toliko za gradinu oko njih: bedeme, Balšić Tower, slave-market trg iz gusarskih legendi, i morske poglede koji objašnjavaju zašto su svi od grčkih kolonista do osmanskih admirala željeli ovaj kamen. Dođite u kasnom popodnevu, kada nisko sunce grije stari kamen i ulice Starog Grada počinju da se hlade.
