U srcu ulcinjskog zidinama opasanog Starog grada stoji građevina koja odbija biti samo jedno. Njeno kameno tijelo je venecijanska crkva iz šesnaestog stoljeća; pored nje se uzdiže osmanska munara iz sedamnaestog stoljeća; a kroz njena vrata danas ne ulazite ni u crkvu ni u džamiju, nego u muzej. Mještani je zovu jednostavno Crkva-džamija (Kisha-Xhami), i nijedna druga građevina na crnogorskoj obali ne pripovijeda slojevitu priču ovog kraja tako sažeto.
1510: crkva pod Lavom svetog Marka
Ulcinj je petnaesto i šesnaesto stoljeće proveo pod Venecijanskom Republikom, kao najjužnija ispostava njenog jadranskog carstva. Godine 1510. Venecijanci su podigli ovu crkvu u gornjem gradu i posvetili je Svetoj Mariji. Bilo je to čvrsto, nerazmetljivo djelo kasnosrednjovjekovnog crkvenog graditeljstva — kamena dvorana za garnizonski grad na opasnoj granici, nadomak osmanskog svijeta koji je nadirao.
1571: osvajanje mijenja poziv na molitvu
Granica je stigla 1571., u godini velike osmanske ofanzive na Jadranu, kada je Ulcinj pao u ruke sultanovih snaga. Kao i drugdje po carstvu, glavna gradska crkva prenamijenjena je za islamsku upotrebu: Sveta Marija postala je Džamija sultana Selima II, nazvana po vladajućem sultanu. Imala je neobičan status — carska džamija, finansirana izravno iz državne blagajne, a ne iz vakufske zadužbine. Godine 1693. hadži Halil Skura dao je građevini njeno najuočljivije osmansko obilježje: fino klesanu kamenu munaru koja se uzdiže s pravougaone osnove uz zidove stare crkve. Više od tri stoljeća zdanje je služilo muslimanima grada, a njegove kršćanske kosti nosile su islamski glas — sve dok se historija nije ponovo okrenula 1880., kada je Ulcinj nakon Berlinskog kongresa pripao Crnoj Gori, a vjerski život džamije se ugasio.
Danas: muzej svega što leži ispod
Treći čin ove građevine savršeno joj pristaje. U njoj se danas nalazi ulcinjski Zavičajni muzej, okosnica malog muzejskog kompleksa u citadeli, a njegove zbirke sežu daleko dublje u vrijeme od obje vjere kojima je zdanje služilo. Arheološka postavka počinje građom iz 5. stoljeća prije nove ere — starogrčkom keramikom koja svjedoči o Ulcinju kao koloniji antičkog Mediterana — i nastavlja se rimskim staklom, keramikom i novcem, srednjovjekovnim stoljećima domaćih dinastija Vojislavljević i Balšić, te dugom osmanskom epohom. Etnografske i umjetničke zbirke zaokružuju sliku grada koji je bio ilirski, grčki, rimski, bizantijski, slavenski, venecijanski i osmanski, a da se nikada nije pomjerio ni pedlja.
Pogledajte izbliza samo tkivo građevine — možda je ono najbolji eksponat. Gotikom nadahnuto kamenje crkve i osmanska geometrija munare dijele temelj i dvorište; društvo im prave reljef iz rimskog doba i kamenje s natpisima pronađeno u citadeli. Dok većina gradova svoju historiju predstavlja kao niz, Ulcinj je predstavlja kao jedan jedini predmet. Čak i sama lokacija muzeja ponavlja taj trik: citadelu oko njega oblikovali su redom ilirski graditelji, venecijanski inženjeri i osmanski garnizoni, tako da šetnja od gradske kapije do muzejskih vrata prelazi više stoljeća nego što ih uspije obuhvatiti većina nacionalnih muzeja.
Jedna građevina, obje vjere
Primamljivo je Crkvu-džamiju čitati kao spomenik sukobu — osvajanje zapisano u arhitekturi. Ali dok danas stojite u tihoj citadeli, istinitije čitanje možda je upravo suprotno. Ulcinj ostaje jedan od vjerski i etnički najizmiješanijih gradova Crne Gore, a njegove džamije i crkve dijele obzor kao i stoljećima prije. Crkva-džamija, koja nosi oba identiteta odjednom i sada kao muzej pripada svima, manje je ožiljak, a više sinteza — cjelokupna biografija grada u jednom kamenom pasusu.
Posjeta
Crkva-džamija stoji unutar zidina ulcinjskog Starog grada, utvrđenog rta iznad Male plaže — citadela je jedna od stanica na šetnji Pinjes Pines, koja se do nje penje uz obalu. Muzej naplaćuje skromnu ulaznicu; radno vrijeme je najduže ljeti, a van sezone skraćeno, pa se raspitajte na licu mjesta. Predvidite pola sata za zbirke i barem toliko za citadelu oko njih: bedeme, Balšića kulu, trg nekadašnje robovske pijace iz gusarskih legendi i poglede na more koji objašnjavaju zašto su svi — od grčkih kolonista do osmanskih admirala — željeli ovu stijenu. Dođite u kasno poslijepodne, kada nisko sunce grije staro kamenje, a uličice Starog grada počinju da se hlade.
