Saborni hram Svetog Jovana Vladimira u Baru: deset godina, pola hektara fresaka i svetac zapisan u ovom gradu

Saborni hram Svetog Jovana Vladimira bijela je crkva s dva zvonika i pozlaćenom kupolom, u maslinjaku usred novog Bara, i ove sedmice puni tačno deset godina: osvećen je 25. septembra 2016, na hiljadugodišnjicu smrti dukljanskog vladara čije ime nosi. Od prvog zahtjeva za placem do prve liturgije prošlo je trideset sedam godina, na zidovima mu je gotovo pola hektara pravog fresko-živopisa, a žitije njegovog sveca zapisano je u ovom gradu prije sedam vjekova, i to rukom barskog katoličkog nadbiskupa. Ovaj vodič nastao je iz hramske hronike, svjedočenja glavnog živopisca, gradske i crkvene štampe i naše posjete 20. septembra 2026.

Istraživanje provjereno 22. septembra 2026, najvećim dijelom prema sajtu hrama hrambar.com. Vremena bogosluženja preuzeta su iz objavljenog parohijskog rasporeda; radno vrijeme za posjetioce nigdje nije istaknuto, a hram je prije svega bogomolja.

Hram ukratko

Trideset sedam godina do hrama

Novi Bar podignut je na današnjem mjestu 1976, četiri kilometra od staroga grada napuštenog 1878, i izrastao je — kako piše u hramskoj hronici — u planski grad bulevara bez ijedne crkve. Prvi zahtjev za plac podnio je sveštenik Bogić Femić ubrzo poslije zemljotresa 1979. Vlast mu je nudila mjesto „negdje na padinama okolnih brda, što dalje od centra“; stari mitropolit Danilo četiri puta se obraćao opštini, a njegov vikarni episkop jednom — sve uzalud.

Prelomilo se 1991. Inicijativni odbor formiran je 17. marta, s blagoslovom novog mitropolita Amfilohija. Na Vasilijevdan, 12. maja, otac Bogić stao je na prvu ploču budućeg konaka manastira Ribnjak i pozvao Barane na protest. Onda je iznio sto i stolicu na glavni trg i sjedio tu tri dana bez hrane i vode, pod natpisom ispisanim rukom: „Tražim mjesto za crkvu Božju, tražim mjesto za molitvu.“ Više od 5.000 ljudi potpisalo se u svesku na njegovom stolu — više od pola grada, bilježi hronika, i to ne samo pravoslavnih: potpisivali su se i katolici i muslimani. Uslijedio je zbor pred zgradom skupštine opštine, a opština je crkvi dala nešto više od dva hektara u centru Bara, pored pošte i hotela Topolica.

Tog ljeta na placu je podignut drveni krst, a na Nikoljdan zamijenio ga je betonski; godinama je otac Bogić pred svaku nedjelju i praznik kod tog krsta služio večernje, po vjetru i kiši, a liturgiju u crkvi Svetog Nikole u Starom Baru. Kamen temeljac postavljen je 4. juna 2002, na dan sveca. Građevinska dozvola stigla je 24. avgusta 2006, iskop je počeo u oktobru, ali je ponestalo novca i radovi su stali — sve do maja 2009, kada je Amfilohije formirao odbor za gradnju na čelu s inženjerom Momčilom Stanojevićem, koji je upravo privodio kraju hram u Podgorici. Prvi beton ulio se u temeljnu ploču 3. jula 2009; 29. avgusta mitropolit je služio liturgiju na goloj ploči; do Vaskrsa 2010. kripta je bila u upotrebi. Barani su ga najvećim dijelom sami platili, na donatorskim večerima — „mnogo novca otišlo je u temelje, u fazu gradnje koja se jedva vidi, a mnogo košta“, piše u hramskoj hronici. „Barani su davali na povjerenje.“

Osvećenje 25. septembra 2016. namjerno je smješteno na hiljadugodišnjicu mučeničke smrti sveca, a predvodio ga je patrijarh jerusalimski i cijele Palestine Teofil III — bila je to prva posjeta jednog jerusalimskog patrijarha Crnoj Gori — uz sasluženje srpskog patrijarha Irineja, arhiepiskopa tiranskog i cijele Albanije Anastasija i ohridskog arhiepiskopa Jovana. Prisustvovalo je osamnaest arhiepiskopa i mitropolita pravoslavnih crkava, dvanaest srpskih episkopa i predstavnici makedonske i jermenske crkve, Rimokatoličke crkve i Islamske zajednice; novinari su nabrojali oko 5.000 vjernika. U časnu trpezu uzidane su čestice triju moštiju: Svetog Save Osvećenog, koje je donio Teofil, jasenovačkih mučenika i samog Svetog Jovana Vladimira. Krst Svetog Jovana Vladimira toga je dana iznesen iz skrovišta. Na ručku koji je uslijedio prvi put je dodijeljen novoustanovljeni Orden Svetog Jovana Vladimira — patrijarhu i arhiepiskopima, porodici pokojnog oca Bogića, Milu Androviću, najstarijem iz porodice koja čuva krst, i dvojici arhitekata i protomajstoru.

Građevina

Idejno rješenje potpisuje Predrag „Peđa“ Ristić, najplodniji crkveni arhitekta srpskog pravoslavnog svijeta s kraja dvadesetog vijeka, a izvedbeni projekat Svetislav Popović; Stanojević, koji je vodio radove, nosi titulu hramskog protonejmara, protomajstora. Stil je srpsko-vizantijski, onaj srednjovjekovnih raških i moravskih crkava, samo u razmjerama na kakve se nijedna od njih nije usudila: 54 metra dužine, 36,8 širine, 1.370 kvadratnih metara osnove i 44,5 metara do vrha krsta na centralnoj kupoli, s prostorom za oko 1.200 ljudi.

Parohija ga naziva najvećim hramom u Crnoj Gori, „za nekoliko kvadrata većim od podgoričkog sabornog hrama“; srpska Wikipedia tu razliku podiže na 100 m² i 3 m visine. Beogradska štampa ga je o osvećenju stavila na drugo mjesto, iza Podgorice, a jedan barski list naziva ga najvećim pravoslavnim hramom na jadranskoj obali. Pošten odgovor glasi: on i podgorički Hram Hristovog vaskrsenja dva su najveća u zemlji, a redoslijed zavisi od toga šta se mjeri. Pozlaćeni krst na kupoli, na visini od preko 40 metara, visok je 4,6 metara i težak oko 380 kilograma; replika je krsta Svetog Jovana Vladimira, a njegovo postavljanje 28. oktobra 2012. označilo je kraj grubih građevinskih radova.

Dva zvonika nisu ukras: posvećeni su, jedan Svetom caru Konstantinu i carici Jeleni, drugi Svetim Ćirilu i Metodiju, a u njima visi jedanaest zvona livenih tokom gradnje u ljevaonici Vera u Voronježu — prenamijenjenoj vojnoj fabrici koja je nekada pravila raketne bacače kaćuše. Najveće je teško 800 kg i nosi ikonu sveca i tekstove iz Jevanđelja; najmanje ima 10 kg; zajedno čine ljestvicu na kojoj se mogu izvoditi melodije. Jedanaest, dodaje parohija, nije konačan broj predviđen planom.

Sve što je moglo biti od kamena — jeste. Ikonostas je dug 18,5 metara, od bijelog mermera iz Makedonije, oniksa iz Sijarinske Banje i italijanskog kamena koji klesari zovu gvatamala; pod je mozaik od oko 1.700 m², po projektu arhitekte Dušana Stanojevića; prozori — samo okulusa ima 1.240 — časna trpeza i vladičanski tron su od kamena; njime je obloženo dvadeset osam stubova; sedmora vrata su bronzana, a devetora drvena. Klesari, koje su predvodili Ivan Stefanović i Dragiša Krkeljić, radili su tri godine, njih i do deset odjednom. Staze i popločanja oko hrama — plato preko kojeg se dolazi do vrata, s kamenom rozetom pred zapadnim ulazom — od crvenog su i sivog nikšićkog kamena, a cijelu portu opasuje nizak kameni zid, do koljena, s kovanom ogradom na vrhu. Ispod svega je kripta posvećena Svetom Aleksandru Nevskom, u bogoslužbenoj upotrebi od 2010; u njoj danas teče i sav parohijski život, do akcija dobrovoljnog davanja krvi. Na platou ispred hrama stoji mala kapela posvećena Njegošu, u koju se liturgija seli kada se glavni hram ne može koristiti.

Freske: pola hektara na svježem kreču

Enterijer nije neobičan po veličini nego po tehnici. Zidovi — 4.860 m² po računici parohije, „oko 4.800“ po riječima glavnog živopisca, „gotovo pola hektara“ u svakom slučaju — oslikani su u pravoj fresko-tehnici, pigmentom na vlažnom krečnom malteru, postupkom za koji slikari kažu da je bio zapostavljen tri stotine godina. Kreč za taj malter mora biti star najmanje četiri godine, a s godinama postaje bolji; u starim krečanama kod Spuža, gdje se danas vadi mermer, našli su kreč stariji od četrdeset godina. Freska na takvom kreču ne blijedi, piše u hramskoj hronici, i sazrijeva i do dvjesta godina. Pet ekipa pod vođstvom fresko-slikara Anastasija Radovića radilo je od maja 2015. gotovo dan i noć; njegova ekipa s Vukom Dabetićem uradila je oko četiri petine površine, a Miloš Janićijević, Damir Mladenović i Boris Markuš oslikali su zasebne zone. Do osvećenja je urađeno oko 90 odsto. Ostalo je nekih 800 m² — dvije prizemne apside i dvije galerije — za kasnije; je li to u međuvremenu završeno, ne piše ni u jednom izvoru do kojeg smo došli. Poređenja radi, podsjetio je Radović, Dečani su, s otprilike istom unutrašnjom površinom, živopisani šesnaest godina.

Program se čita odozgo. U centralnoj kupoli, na 40 metara, umjesto Pantokratora je Vaznesenje Gospodnje; ispod njega Bogorodica s dvanaest apostola, pa četvorica jevanđelista — samo u kupoli oko 600 m² živopisa. Hram ima pravu pripratu, arhitektonsku rijetkost u ovim krajevima, a njena kupola od 200 m² nosi silazak Svetog Duha na Pedesetnicu, dok su zidovi pod njom pripali svetiteljima ravnoapostolnim svih naroda svijeta: oko 130 svetitelja na jednom zidu i 130 na drugom. U oltarskoj apsidi Bogorodica „Šira od nebesa“ sama pokriva 80 m². Ikone na ikonostasu rađene su na stari način, na lipovom drvetu, a zlatni listići u oreolima uglačani su do sjaja ogledala.

Maslinjak i plato

Hram ne stoji na parkingu. Stoji u maslinjaku, na ona dva hektara koja mu je grad dao 1991 — a maslinjak je mlađi od hrama. Na placu je bilo starih stabala: tokom gradnje mitropolit Amfilohije poklonio je manastiru Tvrdoš u Hercegovini jednu maslinu s te parcele, procijenjenu na više od 330 godina, i ona tamo danas raste kao uspomena. Hram danas okružuje zasad od stotinu mladih maslina, podignut uz uređenje porte i toliko dobar da mu je u novembru 2021. žiri barske Maslinijade dodijelio nagradu za najbolji mladi zasad u opštini i nazvao ga oglednim imanjem za mlade maslinare. Stabla na ovim fotografijama, dakle, stara su desetak godina, u gradu koji je sedamdesetih izrastao oko maslinjaka starih vjekovima. Među njima, pred zapadnim ulazom, stoji bijeli krst.

Spoljno uređenje na 2.800 m² dalo je popločani plato pred zapadnim vratima, a taj plato je od prvog dana javna bina: poslije osvećenja na njemu je izveden kulturni program, a sljedeće večeri koncert Jelene Tomašević; promocije parohijskih knjiga održavaju se „u porti“; tu se 25. septembra 2026. predstavlja i knjiga o desetoj godišnjici. Na platou pored kapele posvećene Njegošu stoji bronzana bista kralja Nikole I na kamenom bloku donesenom s Lovćena, rad beogradskog vajara Miodraga Živkovića i Dragana Radenovića, koju je 9. januara 2018, povodom 140 godina od oslobođenja Bara od Turaka, otkrio i osveštao mitropolit Amfilohije; na ploči su četiri stiha kraljeve pjesme „Pjesnik i vila“ koji se završavaju pogledom „na more srpsko“ — znakovit izbor u ovom gradu, iako javni spor oko toga nije zabilježen. To je jedan od dva spomenika kraljevima u centru Bara i ne treba ga miješati s onim drugim: na Trgu Vladimira i Kosare, na par koraka odavde, stoji četvorometarska bronza „Kralj Jovan Vladimir“ Nenada Šoškića iz 2001. i, od preuređenja 2022, fontana; praznična litija ide od hrama do trga i nazad.

Ko je bio Jovan Vladimir — i zašto Bar

Jovan Vladimir vladao je Dukljom, kneževinom na Skadarskom jezeru i primorju iz koje je nastala Crna Gora, od otprilike 1000. godine, naslijedivši oca Petrislava još kao dječak; dvor mu je bio na brdu Kraljič kod Koštanjice, iznad jezera. Kada je bugarski car Samuilo napao 1009. ili 1010, Vladimir se predao — da narodu uštedi „glad i mač“, kaže ljetopis — i završio u zatočeništvu u Prespi, gdje se Samuilova kći Kosara zaljubila u njega i izdejstvovala brak i povratak u Duklju, kao Samuilovog vazala. Poslije Samuilove smrti prijesto je preuzeo njegov sinovac Jovan Vladislav i pozvao Vladimira u Prespu, poslavši mu zlatni krst kao zalog bezbjednosti. Vladimirov odgovor srž je cijele priče: „Gospod naš Isus Hristos, koji je za nas stradao, nije raspet na krstu od zlata ili srebra, nego na drvenom. Ako su tvoja vjera i tvoje riječi istinite, pošalji mi drveni krst po rukama duhovnih ljudi, i doći ću.“ Drveni krst donijela su dva episkopa i jedan pustinjak; poljubio ga je, krenuo, pomolio se u prespanskoj crkvi i pao pod mačevima Vladislavljevih vojnika na njenim vratima. Ljetopis navodi dan, 22. maj, ali ne i godinu; vizantijska hronologija daje 1016, dok bogoslužbeni tekstovi same Srpske crkve kažu 1015 — zbog čega je i milenijum obilježen 2016. bio stvar izbora. Za mučenika i sveca priznat je gotovo odmah, narodnim glasom, kao prvi vladar jedne srpske države — a s jednakim uvjerenjem prisvajaju ga i kao bugarskog sveca, upisanog među „drevne bugarske careve“ u Borilovom sinodiku iz 1211, i kao prvog albanskog sveca. Sva tri tumačenja i danas su živa.

Jedini gotovo savremeni svjedok, vizantijski istoričar Jovan Skilica, ne donosi ništa od toga — ni Kosaru, ni krst, ni datum, samo „čovjeka pravednog, miroljubivog i vrlinskog“ koji je povjerovao zakletvi i bio ubijen. Priča koju svi znaju dolazi iz 36. glave Ljetopisa popa Dukljanina, i tu je najdublja veza hrama s ovim gradom: taj ljetopis napisan je u Baru, između 1299. i 1301, a napisao ga je Rudger, barski rimokatolički nadbiskup, sažimajući izgubljeno žitije sveca iz jedanaestog vijeka, nastalo dok su dukljanski vladari tražili od pape da barsku biskupiju uzdigne u nadbiskupiju. Sveca pravoslavnog sabornog hrama prvi je zapisao katolički nadbiskup istoga grada — a Rim ga nikada nije proglasio svecem. Bar ga od tada drži za svog nebeskog zaštitnika.

Krst, planina i mošti

Drveni krst iz priče sačuvan je, ili je barem jedan krst sačuvan: tisovina okovana srebrom, 45 sa 38 centimetara i 2,5 debljine, s mesinganom kuglom na donjem kraku u koju ulazi drška za nošenje. Vjekovima ga čuva porodica Andrović iz Veljih Mikulića iznad Bara — predanje kaže da su im ga predali Mrkojevići kada je to pleme prešlo na islam i ocijenilo da mu je hrišćanska kuća primjerenije mjesto. Između praznika drži se na tajnom mjestu; nekada su za njega znala samo dvojica najstarijih muškaraca u porodici, a od oko 2000. čuva ga porodični odbor. Na Trojičindan, poslije ponoćne liturgije u crkvi Svetog Nikole u Veljim Mikulićima, jedan Andrović nosi ga na čelu litije strmom stazom do vrha Rumije, planine iznad Bara, na 1.593 metra. Niko ne smije da stane pred krst. Svaki hodočasnik nosi po kamen, u vjerovanju da će crkva Svete Trojice, koju su Turci srušili na vrhu, biti obnovljena kad se donese dovoljno kamena, a u hodu se poji: „Krst nosim, Boga molim, Gospodi pomiluj.“ S njim su tradicionalno išli i katolici i muslimani iz okoline; nekada je muslimanski barjaktar Mrkojevića hodao uz krst s nožem u desnoj ruci, za svakoga ko bi pokušao da ga otme. Jugoslavija je litiju obeshrabrivala i od 1959. do 1984. nije održavana.

Ta zajednička tradicija 2005. postala je predmet spora. Vojni helikopter je 18. juna na vrh spustio montažnu metalnu crkvu tešku tri tone; Amfilohije ju je osveštao 31. jula. Država je 2009. naredila uklanjanje i nikada nije sprovela nalog; anketa iz 2011. pokazala je 43 odsto protiv rušenja i 24 odsto za; crkvica je 2018. obložena kamenjem koje su hodočasnici iznijeli. Crna Gora je u međuvremenu kult Svetog Vladimira proglasila zaštićenim nematerijalnim kulturnim dobrom, a nosiocem porodicu Andrović — i među mjere zaštite uvrstila „izmještanje crkve s vrha Rumije“. Idu li katolički i muslimanski susjedi i danas uz krst kao nekada, o tome se izvještaji spore; terenska studija iz 2024. u časopisu Fieldwork in Religion znakovito nosi naslov „Carrying the Cross of Discord“ — noseći krst razdora. Hram gleda u tu planinu, a litija je dio njegove godine; to je živo nasljeđe, a ne folklorna slika.

Svečevo tijelo nije u Baru. Kosara ga je iz Prespe prenijela u manastir Prečista Krajinska iznad Skadarskog jezera, gdje je i sama kasnije sahranjena pored njega, kao monahinja Teodora; oko 1215. mošti su prenesene u Drač, a od 1381, kada je albanski velikaš Karlo Topija kod Elbasana obnovio crkvu u njegovo ime, s natpisom na grčkom, latinskom i srpskom, počivale su u tamošnjem manastiru Svetog Jovana Vladimira — Shin-Gjon za albanske susjede, gdje i danas 4. juna dolaze i hrišćani i muslimani. Pod albanskim komunizmom kovčeg s moštima otišao je u crkvu-muzej u Elbasanu (1967), potom u pravoslavni saborni hram u Tirani i Nacionalni istorijski muzej, a 2021. vratio se u manastir. Crnogorski mediji su 2016. pisali da je glava u bugarskom manastiru Zograf na Svetoj Gori, a podlaktica u crkvi Svetog Nikole u Ohridu. Bar ima čestice: jedne su o osvećenju uzidane u oltar, a jedna je izložena u hramu na poklonjenje. Glavni kovčeg nije stigao na osvećenje — Albanska crkva nije uspjela da pribavi dozvole.

Godina u hramu

Parohija objavljuje raspored: Sveta liturgija nedjeljom i praznicima u 09:00, a ostalim danima u 08:00, jutrenje nedjeljom i praznicima u 08:00, večernje svakog dana u 18:00 (ljetnjim mjesecima u 20:00), a petkom poslije večernja akatist Bogorodici. Hramovna slava je 4. jun, a oko nje se plete cijela sedmica „Dana Svetog Jovana Vladimira“, koja hram povezuje sa svakim vladimirovskim mjestom u okolini: liturgija na Rumiji i u hramu na Trojičindan, na ruševinama manastira Ratac, u Prečistoj Krajinskoj u Ostrosu, u ruševinama crkve Svih svetih na Velikom Pijesku, akcija davanja krvi u kripti, promocije knjiga u maslinjaku. Uveče, na sam praznik, litija kreće sa zapadnih vrata i obilazi ulice novog Bara — IV Crnogorske brigade, Jovana Tomaševića, Vladimira Rolovića, novi bulevar, Branka Čalovića, Makedonsku, Rista Lekića, Bulevar revolucije — uz čitanje Jevanđelja na četiri stanice: kod ranohrišćanskog Trikonhosa, na raskrsnici Bulevara 24. novembra, pred zgradom opštine i pred hramom. Na Badnji dan badnjak se nalaže pred zapadnim vratima u 15:00, uz mitropolitovo bogosluženje; na Božić je jutrenje u 07:00, a liturgija u 08:00.

Godišnjica osvećenja obilježava se svakog septembra. Ovogodišnja je deseta: u petak, 25. septembra 2026, u 19:00, u porti hrama predstavlja se spomenica Dugo očekivani dan, uz mitropolita Joanikija; u subotu, 26. septembra, mitropolit predvodi liturgiju u 09:00, a u 20:00 ansambl Fenečki biseri daje koncert u Domu kulture.

Hram je bio i zborno mjesto barskog dijela litija 2019–2020. protiv crnogorskog zakona o vjerskim zajednicama, čiji bi sporni članovi crkvenu imovinu stariju od 1918. prenijeli na državu. Sagrađen između 2006. i 2016, sam hram nikada nije bio sporan; ali 12. januara 2020, poslije liturgije, oko 2.000 ljudi po procjeni policije i 6.000–7.000 po procjeni organizatora prošlo je od njegovih vrata do Trga Vladimira i Kosare i nazad, iza mitropolita Amfilohija, mirno, u najvećem skupu koji je grad vidio otkako su protesti počeli. Sporne članove novi saziv Skupštine izbrisao je 29. decembra 2020.

Posjeta

Hram je u Ulici Jovana Tomaševića 38, na Topolici, u centru novog Bara; telefon parohije je +382 30 308 427, a gradsko autobusko stajalište pred kapijom zove se, prosto, Hram. Otvoren je oko navedenih bogosluženja — razni internet-servisi navode od 07:00 do 21:00, što parohija nikada nije objavila, pa to uzmite kao nagađanje — a ulaznicu ne pominje nijedan izvor. O fotografisanju nije istaknuto ništa: pitajte nekoga od hramskog osoblja, nikada ne snimajte bogosluženje ni vjernike bez pristanka i ugasite blic. Obucite se kao i za svaku pravoslavnu crkvu — pokrivena ramena i koljena — a ako je u toku služba, krštenje ili opijelo, sačekajte napolju ili se držite pozadi. Niko nije objavio kakav je pristup bez stepenika; plato je ravan, a zapadna vrata su u ravni tla, ali sve što vam je neophodno provjerite s parohijom.

U centru Bara sve je blizu, a besplatnih javnih parkinga ima na par stotina metara od kapije. Dvorac kralja Nikole i njegov park udaljeni su pet minuta pješke, plaža Topolica još nekoliko, trajektna luka za Bari i Ankonu oko jedanaest minuta hoda; autobuska i željeznička stanica, jedna do druge na jugoistoku, oko su 1,7 kilometara daleko — dvadeset tri do dvadeset šest minuta hoda ili kratka vožnja taksijem. Ranohrišćanski Trikonhos, trikonhalna crkva iz perioda od petog do devetog vijeka, udaljen je 700 metara; katolička konkatedrala Svetog Petra 800 metara. Stari Bar i Stara Maslina na Mirovici udaljeni su tri i po do četiri kilometra i traže prevoz. Za sam hram računajte četrdeset minuta: plato i maslinjak, pa kupola, priprata i apsida tim redom, pa opet napolje da se vidi Rumija iza kupola. O ostatku grada piše naš vodič kroz Bar.

Besplatan original

Fotografiju s vrha ove stranice nudimo kao RAW fajl, pod licencom Creative Commons Attribution: originalni DNG iz kamere, bez obrade, a uz njega i JPEG u punoj veličini za sve koji ne razvijaju RAW. Koristite je, prerađujte, štampajte — uz potpis Montenegro.com i, na internetu, link ka ovoj stranici.

• Preuzmite DNG — 3072 × 3072, DJI Osmo Pocket 3, oko 19 MB
• Preuzmite JPEG u punoj veličini — 3072 × 3072, oko 2 MB

Licencirano pod CC BY 4.0. Originalna fotografija: Montenegro.com, 20. septembar 2026.

Često postavljana pitanja

Izvori

1. Parohija Svetog Jovana Vladimira u Baru, Saborni hram Svetog Jovana Vladimira u Baru — hronika gradnje, dimenzije, zvona, kamen, freske, osvećenje; datirani događaji; raspored bogosluženja; program za desetu godišnjicu.
2. Anastasije Radović, u razgovoru s Biljanom Dabić, Hram Svetog Jovana Vladimira oslikan 300 godina zapostavljenom tehnikom, Novosti/Jedro, 24. septembar 2016. (program živopisa i ekipe).
3. Jedro, Osveštan Hram Svetog Jovana Vladimira, septembar 2016; Novosti, Osveštan Hram Svetog Jovana Vladimira u Baru, 25. septembar 2016.
4. Feral, peta godišnjica osvećenja, 18. septembar 2021. (pozlaćeni krst, prvi jerusalimski patrijarh u Crnoj Gori).
5. Srpska Wikipedia, Саборна црква у Бару; Wikidata Q61133033; OpenStreetMap way 219757345 (adresa, koordinate).
6. RTCG, Mošti Sv. Jovana Vladimira ne stižu u Bar, septembar 2016; CdM, Svečano otkrivene mošti Jovana Vladimira, jun 2019. (žitije sveca, Elbasan).
7. BARinfo, ruta praznične litije; Dani Svetog Jovana Vladimira; Novosti, Badnji dan u Baru.
8. Wikipedia, Jovan Vladimir i Chronicle of the Priest of Duklja; 36. glava Ljetopisa u crnogorskom prevodu; Jovan Skilica, A Synopsis of Byzantine History, prevod Wortley (2010).
9. Srpska Wikipedia, Јован Владимир (pravila litije i pojanje); Wikipedia, Rumija; Portal Analitika, Desant na Rumiju (crkva iz 2005, zaštićeni kult i mjere zaštite).
10. RTCG, Litije u više gradova Crne Gore, 12. januar 2020; Radio Slobodna Evropa, izmjene zakona od 29. decembra 2020.
11. Parohija Svetog Jovana Vladimira, Maslinjak barskog Sabornog hrama proglašen za najbolji mladi zasad, novembar 2021; Proslavljena 140. godišnjica oslobođenja Bara, 9. januar 2018; CdM, Otkrivena bista kralja Nikole ispred hrama u Baru.
12. CdM, Trg Vladimira i Kosare, februar 2022; Sputnik, maslina stara 330 godina poklonjena Tvrdošu, mart 2026.
13. “Carrying the Cross of Discord: Sharing and Claims of the Cult of Saint Vladimir of Dioclea/Jovan Vladimir in Contemporary Montenegro”, Fieldwork in Religion, 2024.