Priča
Ona koja nije preživjela
Pet utvrđenja opasuje Herceg Novi i četiri još stoje. Ovo je peto. Citadela je zatvarala južni kraj srednjovjekovnog odbrambenog sistema, na obali ispod Starog grada, osam metara iznad mora, a 15. aprila 1979. prestala je da postoji.
Nosila je tri imena. Citadela je savremeno. U starijim zapisima je Macel, a i Mezzaluna — polumjesec — što opisuje njen oblik: polukružna do poligonalna, s topovskim pozicijama okrenutim pravo prema moru, cisternom unutra i stražarskim mjestom.
Njen zadatak bio je da upotpuni Forte Mare. Jedna tvrđava stajala je iznad ulaza u zaliv; ova druga bila je na samoj vodi, na južnom vrhu rta. Baštinska literatura Herceg Novog kaže da su pod mletačkom vlašću, krajem sedamnaestog vijeka, njih dvije činile jedinstven odbrambeni sistem. Nijedna nije bila zamišljena da djeluje sama.
- Topovi, okrenuti moru. Lučni otvori na strani prema moru. Snimci baštine opisuju Citadelu kao polukružnu do poligonalnu, s topovskim položajima ka moru — ovo je jedina slika u nizu koja ih prikazuje na građevini koja još stoji.
- Đe je zid dodirivao more. Opštinski popis to kaže bez uvijanja: njeni južni zidovi bili su u moru. Utvrđenje je stajalo oko osam metara iznad vode, na južnom vrhu srednjovjekovnog odbrambenog sistema.
- Most i stepenište. Luk s lijeve strane, sa stepenicama koje se penju pored njega. Odavde je prema Donjem gradu išao utvrđeni bedem, prebačen kamenim mostom preko onoga što je danas Šetalište pet Danica.
- Kula. Mala kula sa crvenim krovom, iznad glavne mase zdanja. Nijedan raspoloživi izvor ne datira je, pa nosi neutralnu boju umjesto oznake faze — slika je bilježi, ali zapis je ne objašnjava.
- Ništa od ovoga više ne postoji. Petnaestog aprila 1979. mlađi zidovi Citadele potpuno su se srušili. Sve što je na ovoj slici iznad linije stijene — nestalo je. Ostali su jedan konsolidovani potez zida i rasuto kamenje u moru.
15. april 1979.
Devedeset sekundi
Crnogorski zemljotres oštetio je Forte Mare, izazvao pukotine na Kanli kuli i uzdrmao svako utvrđenje na ovoj obali. Citadelu je razorio. Baštinski zapis to ne ublažava: nakon zemljotresa došlo je do potpunog obrušavanja mlađih zidova.
Nikad nije obnovljena. Konzervatorska radionica je 2017. konsolidovala sačuvani zapadni zid, uklonila rastinje i popravila staze — to je stabilizacija ruševine, a ne restauracija tvrđave, i ta razlika je bitna.
Poređenje s Forte Mare je ono korisno. Forte Mare je obnovljena po projektu iz 1984, kojemu baštinska nauka zamjera što je šest vjekova građevinskih faza izgladio u jedno ujednačeno zidno platno. Citadela takav tretman nije dobila, a ishod je da najpošteniji sačuvani trag hercegnovske odbrane predstavlja upravo hrpa koju niko nije doćerao.
Kamen je i dalje tu. Samo je sada u moru.
Ono što je ostalo od Citadele, pogled sa zida Forte Mare
Kako čitati ovaj par
Slika iznad prikazuje tvrđavu; fotografija pored nje prikazuje lokaciju. To je cijelo poređenje i nema načina da ono ne bude sumorno.
Akvarel je potpisan i datiran 1987. — osam godina nakon zemljotresa. Nije, dakle, riječ o slici rađenoj po prirodi prije rušenja, već o rekonstrukciji zdanja kojega više nije bilo, nastaloj po sjećanju ili prema ranijim snimcima. To je ne čini manje vrijednom. Za utvrđenje čiji postanak nikad nije pouzdano datiran i koje više ne stoji, pažljivo naslikan prikaz njegovog nekadašnjeg izgleda gotovo je najbolji dokaz koji uopšte postoji.
Fotografija je na Wikimedia Commonsu zavedena kao Zitadelle u Herceg Novom i prikazuje zidno platno probijeno dvama otvorima kakve stručni pregledi opisuju kao topovske pozicije okrenute moru. Ta identifikacija je fotografova, ne naša, pa se zato navodi, a ne podrazumijeva. Postavljena uz sliku, daje mjeru onoga što je 1979. odnijela: tvrđava svedena na zid iza palme.
XV v → danas
Kompletna hronologija
Samo datirani događaji. Gdje se izvori razilaze, neslaganje je navedeno u samoj odrednici, a ne prećutno razriješeno.
Neizvjestan postanak
15. vijek?15. v.?
Jezgro neutvrđene starosti
Baštinska literatura Herceg Novog navodi da vrijeme nastanka nije pouzdano utvrđeno; pretpostavlja se 15. vijek, moguće za vrijeme hercega Stjepana Vukčića Kosače.
Osmansko doba
1482–16871482–1687
Dva vijeka u osmanskom sistemu
Utvrđenje služi kroz osmanski period na južnom rubu odbrambenog sistema.
Mletačko doba
1687–1797kraj 17. v.
Polumjesec dobija svoj oblik
Polukružna do poligonalna, 8 m iznad mora, topovske pozicije okrenute moru, cisterna i stražarsko mjesto. S Forte Mare čini jedinstven odbrambeni sistem.
1702.
Povezana s Donjim gradom
Utvrđeni zid, nošen kamenim mostom iznad današnjeg Šetališta pet Danica, vezuje Citadelu za grad.
Austrougarsko doba
1814–191819. v.
Još u službi, pa više ne
Utvrđenje se koristi kroz austrougarski period, a potom gubi svrhu zajedno s ostatkom sistema.
Jugoslovensko i crnogorsko doba
1918–danas15. apr 1979.
Crnogorski zemljotres
Potpuno obrušavanje mlađih zidova. Citadela je jedini element hercegnovskog odbrambenog sistema koji nije preživio.
2017.
Konzervatorska radionica
Zapadni zid je konsolidovan, rastinje uklonjeno, staze popravljene. Stabilizacija, ne rekonstrukcija.
danas
Kamen na obali i u moru
Vidljivo sa zida Forte Mare. Nema ulaznice, nema kapije, nema zdanja u koje bi se ušlo.
Ispravke
Šta internet pogrešno prenosi
Ove tvrdnje široko kruže internetom i ne izdrže provjeru. Ako ste o Citadela čitali drugdje, vjerovatno ste sreli bar jednu od njih.
Često se ponavlja
„Sagrađena 1702.”
1702. je godina zida i mosta koji su Citadelu povezali s Donjim gradom, a ne godina samog utvrđenja. Baštinski pregled izričito kaže da vrijeme nastanka nikad nije utvrđeno.
Nije restaurirana
Radovi iz 2017. bili su stabilizacija.
Konzervatorska radionica konsolidovala je zapadni zid i uklonila rastinje. Ništa nije obnovljeno, niti je ikakva rekonstrukcija u toku.
Provjerite prije polaska
Nema se šta obići.
Ovo je ruševina na samoj obali, uz javno šetalište, a ne turistička atrakcija. Najbolji pogled na ono što je ostalo pruža se sa zida Forte Mare, odozgo.
Izvori i slikovna građa
Datumi i tumačenja vezani su za arhivsku i istraživačku građu navedenu ispod. Gdje se razilaze, neslaganje je imenovano u tekstu, a ne izglađeno.
- Opština Herceg Novi — Znamenitosti
Opštinski popis sistema tvrđava, s datumima, dimenzijama i namjenama
- Opština Herceg Novi — Istorija
Hronologija vlasti; šteta od zemljotresa 1979. na tvrđavama
- Plan (arheologija) — konvencija prikaza faza
Fazni plan s bojama po periodima, na kojemu se zasniva vizuelni sistem ove stranice
- Citadela, Macel, Mezzaluna — prošlost koja nestaje
Baštinski prikaz: nedatiran postanak, oblik polumjeseca, visina od 8 m, rušenje 1979. i radionica 2017.
- Akvarel Citadele, potpisan 1987 — zbirka montenegro.com
Utvrđenje kakvo je stajalo, naslikano osam godina nakon što je palo. Objavljeno uz dozvolu
- Wikimedia Commons — Zitadelle Herceg Novi
Falk2 · CC BY-SA 4.0 · fotografija, s fotografovom identifikacijom