Forte Mare u osam faza

Tvrtko I Kotromanić, kralj Bosne, osnovao je 1382. utvrđeno naselje na ulazu u Bokokotorski zaliv i posvetio ga Svetom Stefanu. To se ime nije dugo držalo. U zapisima stoji prosto Novi — onaj novi — a u latinskim i italijanskim rukama Castrum Novum, Castelnuovo.

Pobuda je bila trgovačka prije nego vojna. Tvrtko je želio solanu i luku za so izvan stiska koji su Dubrovnik i Kotor držali na toj trgovini. Kralju koji namjerava da so otprema mimo dvije neprijateljski nastrojene republike potrebna je topovska platforma na samoj vodi — i ta platforma porijeklo je Forte Marea. Tvrđava i grad bili su jedan te isti poduhvat od prvog dana, i zato je tvrđava starija od gotovo svega oko sebe, pa i od samog imena grada.

To ime stiglo je šezdeset i sedam godina kasnije. Godine 1448. oblasni velikaš Stjepan Vukčić Kosača uzeo je titulu hercega, da bi je godinu dana kasnije uzdigao u titulu hercega od Svetoga Save, po svecu sahranjenom u njegovim zemljama. Novi je postao zimska rezidencija Kosača, a hercegova titula na kraju je srasla s imenom grada: Herceg Novi. Sin Vlatko naslijedio ga je 1466. i držao se sve dok nije stigla osmanska vojska.

Jaka kula

Osmanske snage zauzele su Novi 1481–82. i držale ga, uz jedan nasilan prekid, nešto više od dva vijeka. Tvrđava je promijenila jezik zajedno s vlasnikom: Jaka kula i Kula Abaspaše. To je period velikog graditeljstva. Arhivska istraživanja Starog grada bilježe fortifikacione kampanje 1493–94. i 1508. godine, te dalje širenje oko 1551, kada su dodati odbrambeni pojasevi s artiljerijskim platformama — zidovi dovoljno debeli da na njima stoji top, što je sasvim drugi inženjerski zadatak od zidova građenih da zaustave ljestve.

Posljedicu vrijedi izreći bez uvijanja, jer je većina opisa Forte Mare zaobilazi. Kad fotografišete ovu tvrđavu, uglavnom fotografišete osmansko vojno graditeljstvo pod austrijskim šeširom iz devetnaestog vijeka. Njena masa, visina zidova, kruna sa zupcima i topovski otvori — sve je to osmanski rad.

U oktobru 1538. flota Svete lige pod komandom Andrea Dorije — đenovljanske, mletačke, španske i papske galije — zauzela je Castelnuovo i u njemu ostavila oko 3.500 španskih veterana, Tercio de Castelnuovo, pod Franciskom de Sarmijentom. Onda se savez raspao. Već je bio izgubio kod Preveze; Venecija se povukla; posada je ostala na stijeni na ulazu u zaliv, bez flote koja bi joj došla u pomoć.

Hajrudin Barbarosa stigao je 18. jula 1539. s otprilike 50.000 ljudi, 200 brodova i 44 teška opsadna topa.

Od 3.500–4.000 ljudi preživjelo ih je oko 200. Polovina zarobljenika i sve sveštenstvo pogubljeni su da bi se namirila vojska koja je izgubila između 8.000 i 20.000 mrtvih. Kapetanu Mačinu de Mungiji, kojeg je Barbarosa gledao kako se bori kod Preveze, ponuđena je komanda u osmanskoj floti; odbio je i bio pogubljen na kljunu admiralske galije. Dvadeset petoro porobljenih preživjelih pobjeglo je iz Carigrada šest godina kasnije i stiglo do Mesine.

Vojno, time je okončan projekat Lige na istočnom Mediteranu. Kulturno, dogodilo se upravo suprotno od nestajanja.

Njihova blažena smrt zaslužila je više zavisti nego ijedna pobjeda.

Gutijere de Setina, A los huesos de los españoles muertos en Castelnuovo — kostima Španaca poginulih u Castelnuovu, napisano u generaciji koja je pamtila opsadu

Herceg Novi je za špansko vojno pamćenje i danas Castelnuovo. Tvrđava na crnogorskoj obali ima stalnu adresu u književnosti druge zemlje zbog dvadeset dana 1539. godine.

Mletačka opsada počela je 1. septembra 1687, tokom Morejskog rata. Đirolamo Korner, mletački generalni kapetan mora, sarađivao je s crnogorskim snagama pod Vucetom Bogdanovićem, potukao Osmanlije na otvorenom polju pred gradom i mjesec dana pritiskao tvrđavu. Detalj koji je sve riješio sitan je i surov: Sveta liga je isušila izvor u podnožju tvrđave. Posada je kapitulirala 30. septembra, čime su okončana dva vijeka osmanske vlasti.

Venecija je popravila zidine i preimenovala morsku kulu u Forte di Mare. Birokratski čin s neobično dugim odjekom. Republika je nestala 1797; Austrija, Rusija, Francuska, pa opet Austrija, Jugoslavija i Crna Gora — svi su otad držali ovu stijenu, i svi su je do jednog i dalje zvali mletačkim imenom.

Pod Venecijom se tvrđava smekšala. Hercegom Novim se upravljalo u sklopu Mletačke Albanije; grad je postao luka umjesto granice. Godine 1702. Venecija je zatvorila rt ispod nje Citadelom, zvanom i Macel ili Mezzaluna, polumjesec — najjužnijim elementom srednjovjekovnog odbrambenog sistema, u obliku u kojem će ostati narednih 277 godina.

Habzburški obris

Habzburzi su Forte Mare tretirali kao živu infrastrukturu. Podigli su i ojačali gornje partije da bi tvrđava mogla kako valja pokrivati ulaz u zaliv, preradili sjeverni ulaz i koristili je kao vojnu signalnu i komunikacionu tačku u zalivu punom pomorskih instalacija.

Uz restauraciju iz 1833. veže se upadljiva lokalna tvrdnja: da je na ulazu u tvrđavu cement upotrijebljen prvi put igdje u Austrougarskom carstvu, a da je potom primijenjen na fasadama Starog grada radi hidroizolacije. Tvrdnja potiče iz hercegnovskih izvora o baštini i turizmu i nigdje drugdje nije potvrđena.

Italija je grad anektirala 1941, a za njom je došla Njemačka; oslobođen je 28. oktobra 1944. Sedam godina kasnije tvrđava je našla posao koji i danas obavlja. Forte Mare je 1952. pretvorena u ljetnju pozornicu i filmske projekcije tu se održavaju svake sezone otad — po opštem računanju, jedan od najstarijih bioskopa na otvorenom u Evropi koji još radi. Jedan niz kasnijih decenija radila je i kao noćni disko, što je baština za sebe.

Crnogorski zemljotres pogodio je obalu 15. aprila 1979. Forte Mare je teško oštećena. Citadela ispod nje gotovo je potpuno razorena i nikad nije obnovljena; njen kamen se i danas osipa s rta u more, vidljiv sa zida tvrđave.

Obnova je izvedena po projektu iz 1984, pod nadzorom Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore. Kasnija nauka o baštini otvoreno je kritična prema njoj: restauracija je na sve građevinske faze primijenila jedan isti tretman zidarije, pa se građevina koja je šest vjekova vidljivo bila u neslaganju sama sa sobom sada čita kao jedinstven predmet. Ako u kamenu tražite spor između carstava, ono što uglavnom gledate jeste 1984 — i upravo zato vrijedi napraviti crtež faza.

Danas je tvrđava kulturni prostor kojim upravlja opštinska ustanova JUK Herceg Fest. Jedan je od glavnih ekrana na otvorenom Filmskog festivala Herceg Novi — Montenegro Film Festival, čija loza seže do prvog Jugoslovenskog festivala filmske režije 1987. U sezoni je otvorena svakodnevno, uz malu ulaznicu, a terasa gleda pravo niz grlo zaliva prema Mamuli i Luštici — što je, na kraju krajeva, tačno ono zbog čega je i sagrađena.