Bar, Crna Gora: sveobuhvatni vodič kroz grad

Bar, Crna Gora – sveobuhvatni vodič kroz grad

Pregled

Bar je veliki lučki grad na južnom jadranskom primorju Crne Gore, u čijoj opštini živi oko 40.000 stanovnika. Jedno je od najstarijih neprekidno naseljenih mjesta na crnogorskom primorju, a arheološki nalazi sežu sve do bronzanog doba. Poznat u antici kao Antibarium (ili Antivari na italijanskom), grad leži u podnožju planine Rumije (1.594 m) i na jedinstven način dotiče dvije obale – Jadransko more i Skadarsko jezero, najveće jezero na Balkanu. Bar je glavna crnogorska morska luka, krajnja stanica pruge Beograd–Bar i polazište trajektnih linija za Italiju, što ga čini nezaobilaznim saobraćajnim čvorištem i kapijom južnog primorja zemlje.

Iako je turistički manje razvijen od Kotora ili Budve, Bar nagrađuje posjetioce bogatom istorijom koja obuhvata rimski, vizantijski, srednjovjekovni srpski, mletački i osmanski period; jednim od najvećih evropskih arheoloških lokaliteta na otvorenom u Starom Baru; najstarijim maslinovim stablom na kontinentu; i autentičnom mediteranskom kulturom koju masovni turizam uglavnom nije dotakao.

1. Istorija

Antičko i rimsko porijeklo

Područje oko Bara naseljeno je još od neolita. Prvo naselje na teritoriji današnjeg Starog Bara nastalo je početkom bronzanog doba. Najraniji poznati stanovnici bila su domorodačka ilirska plemena, čije je prisustvo oblikovalo rani kulturni identitet ovog kraja. Nakon širenja Rima na istočni Jadran, Rimljani su podigli naselje koje su nazvali Antibarium – doslovno „nasuprot Bariju”, što odražava njegov geografski položaj preko Jadrana od italijanskog grada Barija [1][2].

Nedavna arheološka iskopavanja na lokalitetu Starog Bara otkrila su slojeve naseljenosti koji sežu čak do 800. godine prije nove ere, čime se znatno pomjera unazad vremenska linija poznate naseljenosti ovog područja [3].

Vizantijski i ranosrednjovjekovni period

Nakon pada Zapadnog rimskog carstva, Antibarium je potpao pod vizantijsku vlast kao dio Dračke teme. Grad se u 6. vijeku pominje kao obnovljeni rimski kastel „Antipargal”, a ime „Antibarium” prvi put je zvanično zabilježeno u 10. vijeku [1].

Barska nadbiskupija i srednjovjekovna srpska vlast

Jedan od najznačajnijih istorijskih doprinosa Bara jeste njegova uloga crkvenog središta. Barska nadbiskupija osnovana je kao biskupija u 9. vijeku, a uzdignuta u punu nadbiskupiju 1089. godine, kada ju je potvrdio papa Klement III. Barski nadbiskupi nosili su prestižnu titulu „primasa Srbije” (Primas Serbiae), čime se naglašava vjerski značaj grada za čitav region [4][5].

Stefan Vojislav uključio je Bar u svoju državu oko 1040. godine, a dinastija Vojislavljević držala ga je do 1090. Grad je potom postao dio srednjovjekovne srpske države pod dinastijom Nemanjića. Nadbiskupija je nakratko ukinuta poslije 1140. godine, ali su je Nemanjići obnovili 1199, čime je potvrđen značaj Bara kao duhovne i upravne prijestonice [4][5].

U tom periodu u Baru je nastao jedan od najstarijih slovenskih književnih spomenika – „Barski rodoslov” (Ljetopis popa Dukljanina), srednjovjekovna hronika ogromne istorijske vrijednosti koja dokumentuje vladare slovenskih kneževina u ovom kraju [6].

Mletački period

Kao i veliki dio jadranske obale, Bar je prolazio kroz periode mletačke vlasti. Mletačka republika cijenila je grad zbog njegovog strateškog pomorskog položaja i utvrdila je njegovu odbranu. Tvrđavu Haj-Nehaj kod Sutomora Mlečani su podigli u 15. vijeku upravo da bi branili svoju južnu granicu od nadirućih Osmanlija [7][8].

Osmanski period (1571–1878)

Osmanlije su osvojile Bar 1571. godine, čime je započela vladavina koja je trajala preko tri vijeka i duboko oblikovala kulturni i arhitektonski karakter grada. Pod osmanskom upravom mnoge crkve pretvorene su u džamije, među njima i katedrala Svetog Đorđa, koja je preuređena u barutni magacin. Osmanski period donio je nove arhitektonske elemente – hamame, čaršije i džamije – koji su se stopili sa postojećim romaničkim i vizantijskim građevinama, stvarajući prepoznatljivo višeslojno kulturno bogatstvo vidljivo danas u ruševinama Starog Bara [1][9].

Osmansko osvajanje imalo je razoran učinak na rimokatoličku Barsku nadbiskupiju. Iseljavanje domorodačkog katoličkog stanovništva i doseljavanje novih etničkih i vjerskih grupa dovelo je do postepenog raspada katoličkih župnih struktura; čitave su župe prešle u pravoslavlje zbog nedostatka katoličkih sveštenika [5].

Oslobođenje 1878.

Nakon Rusko-turskog rata (1877–78), Berlinskim ugovorom iz 1878. godine Antivari je pripao Kneževini Crnoj Gori, čime je okončana vladavina Osmanlija duga preko 300 godina. To je bio prelomni trenutak i za istoriju Bara i Crne Gore, jer je Bar postao ključni dio novopriznate nezavisne crnogorske države. Knjaz Nikola I Crnogorski počeo je da modernizuje grad, a izgradnja moderne luke započela je 1905. godine [1][10].

Zemljotres iz 1979.

15. aprila 1979. godine razorni zemljotres magnitude 6,9 pogodio je primorje sa epicentrom u Jadranskom moru između Bara i Ulcinja. Zemljotres je dostigao stepen X (ekstremni) na Merkalijevoj skali intenziteta i izazvao katastrofalnu štetu duž čitavog crnogorskog primorja. U Baru su razaranja bila toliko teška da je veliki dio grada morao biti iznova izgrađen [11][12].

Drevno naselje Stari Bar, koje je već bilo u opadanju, potpuno je napušteno nakon zemljotresa. Akvedukt koji je snabdijevao stari grad vodom bio je uništen, a preostali stanovnici preselili su se u novo primorsko naselje. U Crnoj Gori je poginula ukupno 101 osoba, a u Albaniji 35, dok je preko 100.000 ljudi ostalo bez krova nad glavom. Prema izvještaju UNESCO-a iz 1984. godine, na pogođenom području oštećeno je 1.487 kulturno značajnih objekata [11][12].

Paradoksalno, razaranja izazvana zemljotresom dovela su do izgradnje modernog grada Bara kakav danas vidimo, uključujući i lučke kapacitete koji su se pokazali ključnim za crnogorsku ekonomiju.

2. Najvažnije znamenitosti

Stari Bar (ruševine starog grada)

Stari Bar je biser barskog kulturnog nasljeđa i jedan od najvećih srednjovjekovnih arheoloških lokaliteta na Balkanu. To utvrđeno naselje na vrhu brda prostire se na otprilike 4 hektara i smješteno je 4 kilometra od mora, u podnožju planine Rumije. Ruševine sadrže ostatke oko 600 javnih i sakralnih građevina, svjedočeći o svakom velikom periodu mediteranske civilizacije [3][13][14].

Tvrđava je građena i širena između 10. i 18. vijeka. Među ključnim građevinama su:

• Glavna kapija (14–16. vijek) – impozantan ulaz u utvrđeni grad
• Crkva Svetog Nikole (13. vijek) – jedna od najbolje očuvanih vjerskih građevina
• Citadela Tatarovica (10–19. vijek) – unutrašnja tvrđava sa vojnom kapelom
• Sahat-kula (1753) – sa časovnicima na sve četiri strane, najprepoznatljivije zdanje
• Katedrala Svetog Đorđa (11–15. vijek) – izvorno romanička, pretvorena u džamiju pod osmanskom vlašću, a na kraju razorena u eksploziji baruta 1881. godine [3][13][14][15]
• Akvedukt kod Tatarovice – uništen u zemljotresu 1979. godine
• Vizantijski gradski bedemi iz 11. i 12. vijeka – i danas obrasli gustim mediteranskim povijušama

Stari Bar nalazi se na preliminarnoj listi UNESCO-ove svjetske baštine, a radovi na obnovi koji su u toku postepeno pretvaraju lokalitet u muzej na otvorenom [16]. Ulaznica je pristupačna (obično 2–3 EUR), a posjetioci mogu provesti nekoliko sati istražujući ove sugestivne ruševine.

Praktičan savjet: Šetnja od parkinga do ulaza u tvrđavu vodi kroz šarmantnu uličicu sa restoranima i radnjama u kojima se prodaju domaće maslinovo ulje, med i rukotvorine.

Dvorac kralja Nikole (Vila Topolica)

Elegantni dvorac kralja Nikole podignut je 1885. godine na barskoj obali, na ruševinama vile posljednjeg turskog gospodara Bara, Selim-bega Mustafagića. Kralj Nikola I Petrović Njegoš – prvi i posljednji kralj Crne Gore – poklonio je dvorac svojoj kćeri kneginji Zorki i zetu knezu Petru Karađorđeviću (koji je kasnije postao kralj Petar I Srpski). Petar je imanje nazvao „Vila Topolica” po varošici Topoli u Srbiji [17][18].

Kompleks obuhvata veliku i malu dvorsku zgradu, kapelu, stražarnice i zimsku baštu. Prostrana plesna dvorana dograđena je 1910. godine. Od 1959. godine kompleks služi kao opštinski muzej Bara, u kojem su stalne postavke arheoloških, istorijskih, etnoloških i umjetničkih zbirki, zajedno sa kraljevskim namještajem i narodnim nošnjama [17][18].

Dvorac okružuju privlačne mediteranske bašte sa bujnim palmama i gleda direktno na plažu Topolica, što ga čini prirodnom polaznom tačkom za istraživanje obale.

Stara maslina iz Mirovice

Jedna od najznačajnijih barskih znamenitosti jeste Stara maslina, smještena u selu Mirovica nedaleko od Starog Bara. Stručnjaci sa Šumarskog fakulteta u Istanbulu procijenili su starost stabla na oko 2.247 godina, što ga čini najstarijim maslinovim stablom u Evropi i jednim od najstarijih na svijetu [19][20][21].

Stablo ima obim od 10 metara i još uvijek rađa plodove. Iako je tokom svog dugog vijeka dvaput preživjelo požare, i dalje daje masline koje se beru i koriste za pravljenje ljekovitog maslinovog ulja. Stablo je zakonom zaštićeni spomenik prirode od 1963. godine i kandidat je za UNESCO-ovu svjetsku baštinu [19][20].

Prema lokalnoj legendi, zavađene porodice dolazile su do stabla da se pomire, pa je tako selo Mirovica dobilo ime – korijen riječi „mir” u južnoslovenskim jezicima [20].

Lokalitet je ograđen i održavan, sa pristupačnom ulaznicom (oko 1 EUR). Mala suvenirnica nudi proizvode od maslinovog ulja i suvenire.

Tvrđava Haj-Nehaj

Smještena na nadmorskoj visini od 231 metra iznad varošice Sutomore (u opštini Bar), Haj-Nehaj je mletačko utvrđenje iz 15. vijeka podignuto radi odbrane od osmanskog širenja. Ime tvrđave potiče od arapske fraze koja znači „ne boj se” [7][8].

Unutar bedema stoji crkva Svetog Dimitrija, koja datira iz 8. vijeka, a koja na jedinstven način ima dva oltara – jedan pravoslavni i jedan katolički – snažan simbol vjerskog suživota koji je odlikovao ovaj kraj [7].

Tvrđava je pretrpjela znatnu štetu u zemljotresu 1979. godine, ali se uspon (oko 30 minuta kroz borovu šumu strmom kamenitom stazom) nagrađuje veličanstvenim panoramskim pogledom koji se pruža na Sutomorski i Barski zaliv [7][8].

Marina Bar

Marina Bar je jedna od najvećih i najbolje opremljenih marina u Crnoj Gori, smještena na ulazu u Jadransko more, 104 nautičke milje od Otrantskih vrata. Marina nudi oko 700 vezova sa servisom i kompletnim brodogradilišnim kapacitetima, uključujući dizalicu nosivosti 75 tona, električne i mašinske radionice te benzinsku pumpu [22].

Sa oko 270 sunčanih dana godišnje, Marina Bar jedna je od najsunčanijih nautičkih luka na Mediteranu. Marina služi kao popularna baza za jahting, jedrenje i istraživanje južnog jadranskog primorja Crne Gore [22].

Plaža Topolica

Gradska plaža Topolica centralna je barska plaža, koja se proteže oko 500 metara od barske marine do rijeke Željeznice. Smještena direktno ispred dvorca kralja Nikole, ova široka šljunkovita plaža (sa nešto pijeska i krupnijeg kamenja) jedna je od najpristupačnijih i najbolje opremljenih plaža u Baru [23].

Šetalište oivičeno palmama iza plaže obiluje barovima, restoranima i kafićima, a sama plaža nudi kompletan servis, uključujući iznajmljivanje ležaljki i suncobrana, dječja igrališta i plažne klubove. Smatra se idealnom porodičnom plažom [23].

Druge zapažene plaže u opštini Bar uključuju plažu Šušanj, Čanj i male uvale prema Sutomoru.

3. Kultura i događaji

Maslinarska tradicija

Uzgoj maslina temeljni je dio barskog identiteta i ekonomije. Rimljani su prve maslinjake na crnogorskim primorskim padinama zasadili prije više od 2.000 godina, a do 6. vijeka proizvodnja maslinovog ulja bila je ustaljeni dio lokalne kulture. Danas više od 1.700 uzgajivača nastavlja ovu tradiciju, njegujući oko 10.000 drevnih stabala masline žutice – autohtone vrste koja daje ulje poznato po zlatastoj boji i izuzetnoj ravnoteži voćnosti i pikantnosti [24][25].

Organizacija UN-a za industrijski razvoj (UNIDO) prepoznala je značaj drevnih crnogorskih maslinjaka, a lokalni proizvođači iz Bara i Ulcinja zajednički su razvili brend maslinovog ulja 42N 19E, ističući jedinstveni teroar ovog kraja [24].

Maslinijada (festival masline)

Maslinijada (u slobodnom prevodu „dan masline”) prepoznatljiv je barski kulturni događaj, koji se održava svake godine u novembru u sugestivnom ambijentu Starog Bara. Pokrenuta 2002. godine, manifestacija slavi berbu maslina uz:

• Degustacije i prodaju maslina, maslinovog ulja i specijaliteta
• Izložbe pčelara, vinara i uzgajivača ljekovitog bilja
• Muziku, narodne igre i tradicionalnu crnogorsku kuhinju
• Vatromet koji obasjava zaliv
• Izložbe tradicionalnih narodnih nošnji koje su se istorijski nosile u barskom kraju [26][27]

Maslinijada igra važnu ulogu u očuvanju i promociji crnogorske maslinarske tradicije, podržava lokalnu ekonomiju i doprinosi razvoju agroturizma.

Barski ljetopis

Barski ljetopis ugledan je multimedijalni kulturni festival koji se održava svake godine u julu i avgustu od 1988. godine. U organizaciji barskog Centra za kulturu, riječ je o sveobuhvatnom programu koji uključuje:

• Pozorišne predstave domaćih i međunarodnih trupa
• Umjetničke izložbe i instalacije
• Književne večeri i pjesničke recitale
• Koncerte tradicionalne i klasične muzike
• Mediteranski sajam knjiga (dodat 2003. godine), koji je književno središte festivala [6][28]

Mediteranski sajam knjiga posebno je primjeren jer je Bar rodno mjesto srednjovjekovnog „Barskog rodoslova”, jednog od najstarijih slovenskih književnih spomenika.

Multikulturalno nasljeđe

Kulturno tkivo Bara odražava njegovu izuzetnu istoriju pod vizantijskom, srpskom, mletačkom i osmanskom vlašću. Ta višeslojnost najvidljivija je u arhitekturi Starog Bara, gdje romaničke crkve stoje pored osmanskih džamija, vizantijski bedemi naslanjaju se na mletačka utvrđenja, a crkva Svetog Dimitrija u tvrđavi Haj-Nehaj sadrži i pravoslavni i katolički oltar. To multikulturalno nasljeđe daje Baru poseban karakter među crnogorskim primorskim gradovima [7][9].

4. Priroda i aktivnosti

Planina Rumija

Rumija (1.594 m) impozantna je planina koja se uzdiže direktno iza Bara, čineći dramatičnu prirodnu kulisu između jadranske obale i Skadarskog jezera. Visinska razlika u odnosu na nivo mora prelazi 1.500 metara – jedan od najdramatičnijih vertikalnih obronaka u Crnoj Gori [29].

Standardna planinarska ruta počinje iz Bara i prolazi kroz ruralna sela Velembusi i Baltina duž staze od 9,4 km. Uspon je ocijenjen kao umjeren, sa oko 1.200 metara visinske razlike na 15 kilometara. Iznad granice šume planinare nagrađuje spektakularna panorama od 360 stepeni koja obuhvata Jadransko more, grad Bar, Skadarsko jezero i planinske vrhove koji se pružaju sve do Albanije [29].

Rumija ima duboki vjerski značaj: svake godine na Trojičindan (pedeset dana nakon Vaskrsa) tradicionalna litija nosi Vladimirov krst na vrh planine, ujedinjujući vjernike sve tri vjere (pravoslavce, katolike i muslimane) u izuzetnom izrazu međuvjerske sloge [29].

Skadarsko jezero – prilaz s juga

Bar je jedini grad na crnogarskom Jadranu koji omogućava pristup i moru i Nacionalnom parku Skadarsko jezero. Glavna kapija ka jezeru, Virpazar, udaljen je oko 25 km od Bara (oko 30 minuta automobilom). Alternativno, voz od Bara do Virpazara vozi svega 30 minuta i košta oko 2 EUR [30].

Skadarsko jezero najveće je jezero na Balkanu i jedno od najvažnijih evropskih močvarnih staništa, dom za oko 270 vrsta ptica, uključujući dalmatinske pelikane, male vrance i razne čaplje. Brodske ture iz Virpazara obilaze manastire, ribarska sela i polja lokvanja na jezeru [30].

Plaže

Opština Bar nudi raznovrsne plaže duž svog dijela jadranske obale:

• Plaža Topolica – centralna gradska plaža, šljunkovita, kompletan servis
• Plaža Šušanj – omiljena među mještanima, barovi i restorani
• Plaža Čanj – slikovita plaža u uvali na sjeveru
• Male uvale prema Sutomoru – za osamljenije kupanje

Voda je dovoljno topla za kupanje od juna do septembra [23][31].

Pruga Beograd–Bar

Pruga Beograd–Bar jedno je od najspektakularnijih i najpristupačnijih vozom putovanja u Evropi, koje povezuje srpsku prijestonicu sa crnogorskim primorjem preko 476 kilometara koloseka. Dovršena 1976. godine nakon dvije decenije gradnje, pruga je čudo inženjeringa sa 254 tunela i 435 mostova [32][33][34].

Najpoznatija građevina jeste vijadukt Mala Rijeka, koji je u vrijeme izgradnje, sa 198 metara visine iznad korita rijeke, bio najviši željeznički most na svijetu. Most je dugačak 498 metara [32][33].

Putovanje traje oko 11 sati i košta oko 25 EUR. Najslikovitije dionice nalaze se u Crnoj Gori: prelazak preko Skadarskog jezera između Virpazara i Podgorice te dramatičan planinski uspon između Podgorice i Kolašina kroz duboke klisure i alpske livade [32][33][34].

Savjet: Za najljepše prizore sjedite na desnoj strani voza kada putujete prema jugu (na lijevoj strani kada idete na sjever) [33].

Trajekt za Bari u Italiji

Bar je povezan sa italijanskom lukom Bari redovnom trajektnom linijom koju održava Montenegro Lines. Plovidba traje oko 8 sati (obično polazak kasno uveče, dolazak rano ujutru) i odvija se tokom cijele godine, sa povećanom učestalošću ljeti (dvaput sedmično od maja do novembra, jednom sedmično zimi) [35][36].

Trajektni terminal nalazi se oko 2 km jugoistočno od centra Bara (oko 30 minuta pješke), a linija prevozi i putnike i vozila. Ova veza čini Bar praktičnom kapijom između Balkana i južne Italije [35][36].

Planinarenje oko Starog Bara

Područje oko Starog Bara i podnožja Rumije nudi izvrsne mogućnosti za planinarenje kroz mediteransku makiju, maslinjake i borove šume. Staze povezuju Stari Bar sa Starom maslinom, obližnjim selima i obroncima Rumije, pružajući niz opcija od lakih šetnji do zahtjevnih planinskih ruta [29][31].

5. Praktične informacije

Kako stići

• Trajektom: redovna linija iz Barija u Italiji (oko 8 sati) [35][36]
• Vozom: krajnja stanica pruge Beograd–Bar; takođe lokalni vozovi za Podgoricu, Virpazar i druge crnogorske gradove [32][33]
• Autobusom: redovne veze sa Podgoricom (1,5 sat), Budvom (1 sat), Ulcinjem (30 minuta) i drugim primorskim i kontinentalnim odredištima
• Automobilom: primorski put (E65/Jadranska magistrala) povezuje Bar sa Budvom (55 km sjeverno) i Ulcinjem (25 km južno); Podgorica je oko 55 km u unutrašnjosti
• Najbliži aerodromi: aerodrom Podgorica (TGD, 60 km) i aerodrom Tivat (TIV, 80 km)

Luka i saobraćajno čvorište

Bar je najveća i glavna morska luka Crne Gore, kroz koju prolazi gotovo sva prekomorska trgovina zemlje. Moderna luka, sposobna da obradi oko 5 miliona tona tereta, zvanično je počela da radi u svom današnjem obliku 13. jula 1983. godine, nakon obnove poslije zemljotresa. EU je Luku Bar prepoznala kao bitan element crnogorske saobraćajne infrastrukture i ekonomije [10].

Grad služi kao južna krajnja stanica pruge Beograd–Bar i ima dobro povezanu autobusku stanicu sa redovnim domaćim i međunarodnim linijama.

Klima

Bar ima mediteransku klimu sa oko 270 sunčanih dana godišnje, što ga čini jednim od najsunčanijih mjesta na Jadranu. Ljeta su topla i suva (prosječne julske temperature oko 25–27 °C), dok su zime blage i vlažne. Sezona kupanja traje od juna do septembra.

Smještaj

Bar nudi raznovrstan smještaj, od hotela uz more i modernih apartmana do porodičnih pansiona u selima oko Starog Bara. Kao turistički manje posjećeno odredište od Kotora ili Budve, Bar uglavnom nudi bolji odnos cijene i kvaliteta.

Predloženi plan puta (2–3 dana)

• 1. dan: obilazak ruševina Starog Bara i Stare masline; ručak u restoranima ispod tvrđave; šetnja kroz maslinjake
• 2. dan: muzej u dvorcu kralja Nikole, plaža Topolica, šetalište uz more; piće uz zalazak sunca na obali
• 3. dan: jednodnevni izlet na Skadarsko jezero (voz do Virpazara, brodska tura) ili uspon do tvrđave Haj-Nehaj iznad Sutomora

6. Recenzije i utisci posjetilaca

Potcijenjeni dragulj

Putopisci dosljedno opisuju Bar kao jedno od najviše potcijenjenih odredišta u Crnoj Gori. Dok Kotor i Budva dominiraju turističkim planovima puta, Bar nudi jednako bogato istorijsko iskustvo bez gužve. Kako je napisao jedan putopisni bloger: „Bar se možda neće pojaviti u sjajnim turističkim brošurama, ali je jedna od onih potcijenjenih varoši u Crnoj Gori u kojima život teče sporije” [31][37].

Utisci o Starom Baru

Posjetioci Starog Bara često ga opisuju kao jedno od najupečatljivijih iskustava u Crnoj Gori. Razmjere ruševina – 600 građevina rasprostrtih po vrhu brda – u kombinaciji sa planinskom kulisom i relativnim odsustvom drugih turista stvaraju gotovo nezemaljsku atmosferu. Džuls Braun pisao je o šetnji „među ruševinama izgubljenog grada Starog Bara”, dočaravajući sjetnu ljepotu lokaliteta [14][38].

Značaj Stare masline

Stara maslina dosljedno se nalazi među najbolje ocijenjenim znamenitostima Bara na TripAdvisoru. Posjetioce ne zadivljuje samo starost stabla (2.247 godina prema naučnoj procjeni) već i njegovo živo prisustvo – činjenica da i dalje rađa plodove povezuje posjetioce sa neprekinutim lancem uzgoja koji seže još prije Rimskog carstva. Legenda o pomirenju dodaje emotivni odjek: ovo je bilo mjesto na koje su neprijatelji dolazili da se izmire [19][20][21].

Pruga Beograd–Bar

Putovanje vozom često se navodi kao jedno od najslikovitijih i najpristupačnijih željezničkih iskustava u Evropi. Recenzije na TripAdvisoru i putopisnim blogovima ističu dramatične planinske prizore, inženjersko čudo mostova i tunela te osjećaj avanture u prelasku Balkana vozom za otprilike 25 EUR [32][33][34].

Zaključak

Bar je grad izuzetne dubine. Njegova istorija proteže se od naselja iz bronzanog doba kroz rimsku, vizantijsku, srpsku, mletačku i osmansku civilizaciju. Njegovo arheološko nasljeđe u Starom Baru spada među najznačajnija na Balkanu. Njegov prirodni položaj – između planine Rumije i Jadrana, sa Skadarskim jezerom odmah preko planine – spektakularan je. A njegove žive tradicije, posebno uzgoj maslina koji seže više od dva milenijuma unazad, povezuju sadašnjost sa drevnom prošlošću na opipljiv, prelijep način.

Za putnike spremne da pogledaju izvan poznatijih crnogorskih primorskih odredišta, Bar nudi autentičnost, istoriju, prirodnu ljepotu i mediteranski ritam života koji još uvijek nije preobražen masovnim turizmom.

Reference

[1] Wikipedia – „Bar, Montenegro” https://en.wikipedia.org/wiki/Bar,_Montenegro

[2] Visit Montenegro – „The History of Bar” https://www.visit-montenegro.com/destinations/bar/info/history/

[3] Montenegro.org – „Ultimate Guide to Stari Bar” https://montenegro.org/stari-bar-montenegro-exploration/

[4] Wikipedia – „Roman Catholic Archdiocese of Bar” https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Archdiocese_of_Bar

[5] Wikipedia – „Archdiocese of Bar” https://en.wikipedia.org/wiki/Archdiocese_of_Bar

[6] Bar Chronicle – Olive Queen / Rental Villa in Montenegro https://olivequeen.me/bar-chronicle/

[7] Lonely Planet – „Haj-Nehaj Fortress” https://www.lonelyplanet.com/montenegro/coastal-montenegro/attractions/haj-nehaj-fortress/a/poi-sig/1526208/360152

[8] MonteGuide – „Haj Nehaj Fortress in Sutomore, Montenegro” https://monteguide.com/haj-nehaj-fortress/

[9] MonteGuide – „Old Bar: History and How to Get There” https://monteguide.com/bar-old-town-old-bar/

[10] Wikipedia – „Port of Bar” https://en.wikipedia.org/wiki/Port_of_Bar

[11] Wikipedia – „1979 Montenegro Earthquake” https://en.wikipedia.org/wiki/1979_Montenegro_earthquake

[12] Radio Free Europe – „Montenegro Then And Now: 45 Years After Devastating Earthquake” https://www.rferl.org/a/montenegro-earthquake-1979/32907282.html

[13] Panacomp – „Old Bar – Stari Bar Montenegro” https://www.panacomp.net/old-bar-stari-bar-montenegro/

[14] Jules Told Me – „Among the Ruins in the Lost City of Stari Bar, Montenegro” https://julestoldme.com/2019/10/23/among-the-ruins-in-the-lost-city-of-stari-bar-montenegro/

[15] Tropter – „Old Bar Fortress – Stari Bar – Montenegro” https://tropter.com/en/montenegro/stari-bar/old-bar-fortress

[16] UNESCO World Heritage Centre – „Old Town of Bar” https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5562/

[17] Wikipedia – „Bar Royal Palace” https://en.wikipedia.org/wiki/Bar_Royal_Palace

[18] Balkazaar – „The Royal Destiny of King Nikola’s Palace in Bar” https://balkazaar.com/2024/01/17/replaced-by-his-son-in-law-the-royal-destiny-of-king-nikolas-palace-in-bar-the-first-and-last-king-of-montenegro/

[19] TripAdvisor – „Old Olive Tree Reviews” https://www.tripadvisor.com/Attraction_Review-g608961-d4040523-Reviews-Old_Olive_Tree-Bar_Bar_Municipality.html

[20] Discover Montenegro – „Mirovica Olive Tree” https://www.discover-montenegro.com/mirovica-olive-tree/

[21] Wikipedia – „Stara Maslina” https://en.wikipedia.org/wiki/Stara_Maslina

[22] Marine Project – „Marina Bar Montenegro” https://marine-project.com/marinas/marina-bar-montenegro-mediterranean-sea/

[23] Beachrex – „Beach Topolica - Bar” https://www.beachrex.com/en/montenegro/bar/bar-beaches/beach-topolica

[24] UNIDO – „Montenegro: Capitalizing on the Thousand-Year-Old Olive Trees” https://www.unido.org/news/montenegro-capitalizing-thousand-year-old-olive-trees

[25] Olive Oil Times – „Quality Push Redefines Olive Oil Production in Montenegro” https://www.oliveoiltimes.com/business/quality-push-redefines-olive-oil-production-in-montenegro/142252

[26] Tiny Montenegro – „Maslinijada, Olive Festival in Montenegro” https://tinymontenegro.com/2023/10/20/maslinijada/

[27] Montenegro For Travellers – „Maslinijada in Bar” http://www.montenegrofortravellers.com/en/event/maslinijada-bar

[28] Montenegro For Travellers – „Bar’s Chronicles Art Festival” http://www.montenegrofortravellers.com/en/event/bars-chronicles-art-festival

[29] SummitPost – „Rumija: Climbing, Hiking & Mountaineering” https://www.summitpost.org/rumija/479280

[30] Skadar Lake Boat Cruise – „How to Get to Lake Skadar” https://skadarlakeboatcruise.com/blog/how-to-get-to-lake-skadar/

[31] Life On The Roam – „10 Best Things to Do in Bar, Montenegro” https://lifeontheroam.com/bar-montenegro/

[32] Seat61 – „Train from Belgrade to Podgorica & Bar” https://www.seat61.com/belgrade-to-bar-railway.htm

[33] Wikipedia – „Belgrade-Bar Railway” https://en.wikipedia.org/wiki/Belgrade%E2%80%93Bar_railway

[34] Lonely Planet – „Belgrade-Bar Railway: The Ultimate Balkans Train Trip” https://www.lonelyplanet.com/articles/belgrade-bar-railway-the-ultimate-balkans-train-trip

[35] Ferryhopper – „Ferries Bar 2026: Schedules & Tickets” https://www.ferryhopper.com/en/ferries/montenegro/bar

[36] Direct Ferries – „Bar to Bari Ferry” https://www.directferries.com/bar_bari_ferry.htm

[37] The Culture Trip – „The 9 Best Things To Do In Bar, Montenegro” https://theculturetrip.com/europe/montenegro/articles/top-9-things-to-do-in-bar-montenegro

[38] Adriacom – „Bar’s Old Town: From Ghost Town to Open-Air Museum” https://adriacom.me/old-town-bar/

[39] Celebrity Cruises – „Insider’s Guide to Bar, Montenegro” https://www.celebritycruises.com/blog/bar-montenegro

[40] Britannica – „Bar | History, Geography, & Points of Interest” https://www.britannica.com/place/Bar-Montenegro

[41] Caeli Travel – „The City of Bar: A Hidden Gem of Montenegrin Coast” https://www.caelitravel.com/blog/the-city-of-bar-a-hidden-gem-of-the-montenegrin-coast

[42] Caeli Travel – „Oldest Olive Tree in Europe in Stari Bar, Montenegro” https://www.caelitravel.com/blog/oldest-olive-tree-in-europe-in-stari-bar-montenegro